اولا تيمم يكى از عبادات است و روح عبادت به معنى واقعى كلمه در آن منعكس است، زيرا انسان پيشانى خود را كه شريفترين عضو بدن اوست با دستى كه بر خاك زده، لمس مى‌كند تا فروتنى و تواضع خود را در پيشگاه او آشكار سازد، يعنى پيشانى من و همچنين دستهاى من در برابر تو تا آخرين حدّ، خاضع و متواضعند و به دنبال اين كار متوجه نماز و يا ساير عباداتى كه مشروط به وضو و غسل است مى‌شود و به اين ترتيب در پرورش روح تواضع و عبوديت و شكرگزارى در بندگان اثر مى‌گذارد.

ثانيا امروز ثابت شده كه خاك به خاطر داشتن باكتريهاى فراوان مى‌تواند آلودگيها را از بين ببرد، اين باكتريها كه كار آنها تجزيه كردن مواد آلى و از بين بردن انواع عفونتهاست معمولا در سطح زمين و اعماق كم كه از هوا و نور آفتاب بهتر مى‌توانند استفاده كنند فراوانند، به همين دليل هنگامى كه لاشه‌هاى حيوانات و يا بدن انسان پس از مردن زير خاك دفن مى‌شود و همچنين مواد آلودۀ گوناگونى كه روى زمينها مى‌باشد، در مدت نسبتا كوتاهى تجزيه مى‌شوند و بر اثر حملۀ باكتريها كانون عفونت بكلى از بين مى‌رود؛ مسلم است اگر اين خاصيت در خاك نبود كرۀ زمين در مدت كوتاهى به يك كانون عفونت مبدل مى‌شد. اصولا خاك خاصيّتى شبيه مواد «آنتى بيوتيك» دارد و تأثير آن در كشتن ميكربها فوق العاده زياد است.

بنابراين خاك پاك نه تنها آلوده نيست، بلكه از بين‌برندۀ آلودگيهاست و مى‌تواند از اين نظر تا حدودى جانشين آب شود، با اين تفاوت كه آب حلاّل است، يعنى ميكربها را حل كرده و با خود مى‌برد، ولى خاك ميكرب‌كش است؛ امّا بايد توجه داشت كه خاك تيمّم كاملا پاك باشد، همان‌طور كه قرآن در تعبير جالب خود مى‌گويد: «طيّبا».

قابل توجه اين‌كه تعبير به «صعيد» كه از مادۀ «صعود» گرفته شده، اشاره به اين است كه بهتر است خاكهاى سطح زمين براى اين كار انتخاب شود، همان خاكهايى كه در معرض تابش آفتاب و مملو از هوا و باكتريهاى ميكرب‌كش است؛ اگر چنين خاكى طيّب و پاكيزه نيز بود، تيمم با آن، تأثيرات فوق را برجا مى‌گذارد بدون اين‌كه كمترين زيانى داشته باشد.

(ج ٤٠٠/٣-٤٠١.)