شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥١١ - أَنْفِقُوا (بقره/ ١٩٥ )
*
بعضى از مفسران گفتهاند بسيارى از حيوانات مانند موش صحرايى (يربوع) و روباه و سوسمار براى لانۀ خود دو سوراخ قرار مىدهند: يكى آشكار كه از آن وارد و خارج مىشوند و ديگرى پنهانى كه اگر احساس خطرى كنند از آن مىگريزند، اين سوراخ پنهانى را «نافقاء» (و ديگرى را قاصعاء) گويند١
به اين ترتيب «منافق» كسى است كه طريقى مرموز و مخفيانه براى خود برگزيده تا با مخفىكارى و پنهانكارى در جامعه نفوذ كند و به هنگام خطر از طريق ديگر بگريزد و يا به كسى گفته مىشود كه درى را نشان داده و از در ديگر خارج شود (دورو يا دوچهره).
از آيۀ مورد بحث (نساء/ ١٤٥) و ديگر آيات قرآن بخوبى استفاده مىشود كه «نفاق» از نظر اسلام بدترين نوع كفر است و «منافقان» دورترين مردم از خدا و نيز افرادى بىشخصيت و پست و مرموز و ترسو و به تمام معنى آلوده هستند و بههمين دليل جايگاه آنها بدترين و پستترين نقطۀ دوزخ است، زيرا خطراتى كه از سوى منافقان به جوامع انسانى مىرسد با هيچ خطرى قابل مقايسه نيست.
گرچه «نفاق» به مفهوم خاصّش، صفت افراد بىايمانى است كه ظاهرا در صف مسلمانانند، امّا باطنا دل در گرو كفر دارند و بههرحال «نفاق» معنى وسيعى دارد كه هرگونه دوگانگى ظاهر و باطن، گفتار و عمل را شامل مىشود هرچند در افراد مؤمن باشد كه ما از آن به عنوان «رگههاى نفاق» نام مىبريم، مثلا در حديثى مىخوانيم:
«سه صفت است در هركس باشد منافق است، هرچند روزه بگيرد و نماز بخواند و
(*) ... نَفَقاً فِي اَلْأَرْضِ... «نقبى در زمين» انعام/ ٣٥.
(١) روح البيان، ج ٥٢٩/٩.