شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ١٣ - تكبير چيست؟ (اسراء/ ١١١ )
آيۀ مورد بحث دربارۀ استكبار ابليس است. هنگامى كه روح خدا و گل تيره به هم آميختند و موجودى عجيب و بىسابقه و بااستعداد آفريده شد كه مىتوانست شايستۀ مقام خليفة اللهى باشد فرمان رسيد كه فرشتگان او را سجده كنند. همه بدون استثناء او را سجده كردند، امّا تنها كسى كه سجده نكرد ابليس بود، تكبر ورزيد و تمرد و طغيان كرد و در صف كافران قرار گرفت.
آرى، بدترين بلاى جان انسان، همين كبر و غرور است كه پردههاى تاريك جهل بر چشم بيناى او مىافكند و او را از درك حقايق محروم مىسازد. بههرحال اينجا بود كه ابليس از سوى خداوند مورد مؤاخذه و بازپرسى قرار گرفت «فرمود: اى ابليس! چهچيز مانع تو از سجده كردن بر مخلوقى كه با دو دست خود آفريدم، گرديد؟»
(در اين آيه، تعبير به «يدىّ» (دو دست) شده كه البته به معنى دستهاى حسّى نيست، زيرا خداوند از هرگونه جسم و جسمانيت پاك و منزه است، بلكه در اينجا كنايه از قدرت است، چرا كه انسان معمولا قدرت خود را با دست اعمال مىكند، لذا در تعبيرات روزمره اين كلمه در معنى قدرت و سلطه به كار مىرود).
بههرحال در آخر آيه مىافزايد: «آيا تكبر ورزيدى، يا بالاتر از آن بودى كه فرمان سجود به تو داده شود؟»
بدون شك احدى نمىتواند ادعا كند كه قدر و منزلتش مافوق اين است كه براى خدا سجده كند (يا براى آدم به فرمان خدا) بنابراين تنها راهى كه باقى مىماند همان احتمال دوم، يعنى تكبر است. (ج ٣٣٧/١٩-٣٣٨.)
تكبير چيست؟: (اسراء/ ١١١.) ●
به معناى «اللّه اكبر گفتن و بزرگ شمردن» است و اينكه قرآن در آيۀ مورد بحث به
- چهچيز مانع تو از سجده كردن بر مخلوقى كه با قدرت خود او را آفريدم گرديد؟ آيا تكبر كردى، يا از برترين بودى؟» ص/ ٧٥.
(●) ... وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً. «... و او را بسيار بزرگ بشمر» اسراء/ ١١١.