شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٩٨
نفسهاى سهگانه: (امّاره١، لوّامه٢ و مطمئنّه٣)
علماى اخلاق براى نفس (احساسات و غرايز و عواطف آدمى) سه مرحله قايلند كه در قرآن مجيد به آنها اشاره شده است:
نخست «نفس امّاره»، نفس سركش است كه انسان را به گناه فرمان مىدهد و به هرسو مىكشاند و به همين مناسبت به آن «امّاره» اطلاق شده است. در اين مرحله هنوز عقل و ايمان، آن قدرت را نيافته كه نفس سركش را مهار زند و آن را آرام كند، بلكه در بسيارى از موارد در برابر او تسليم مىشود و يا اگر بخواهد گلاويز شود نفس سركش او را بر زمين مىكوبد و شكست مىدهد. اين مرحله همان است كه در آيۀ ٥٣ سورۀ يوسف، در گفتار همسر عزيز مصر به آن اشاره شده است و همۀ بدبختيهاى انسان از آن است.
مرحله دوم «نفس لوّامه» است كه پس از تعليم و تربيت و مجاهدت، انسان به آن ارتقاء مىيابد. در اين مرحله ممكن است بر اثر طغيان غرايز گهگاه مرتكب خلافهايى بشود، امّا بلافاصله پشيمان مىشود و به ملامت و سرزنش خويش مىپردازد و تصميم بر جبران گناه مىگيرد و دل و جان را با آب توبه مىشويد و به تعبير ديگر در مبارزۀ عقل و نفس گاهى عقل
(١) ... إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ... «همانا نفس (سركش)، بسيار به بديها امر مىكند» يوسف/ ٥٣.
(٢) لاٰ أُقْسِمُ بِيَوْمِ اَلْقِيٰامَةِ وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اَللَّوّٰامَةِ. «سوگند به روز قيامت و سوگند به نفس لوّامه، وجدان بيدار و ملامتگر، (كه رستاخيز حق است)» قيامت/ ١-٢.
(٣) يٰا أَيَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِي إِلىٰ رَبِّكِ رٰاضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبٰادِي وَ اُدْخُلِي جَنَّتِي. «تو اى روح آراميافته، به سوى پروردگارت بازگرد، در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است و در سلك بندگانم داخل شو و در بهشتم ورود كن» فجر/ ٢٧-٣٠.