شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٤٧ - ن ش ز
ن ش ز
اُنْشُزُوا : (مجادله/ ١١.) *
از مادّۀ «نشز» (بر وزن نصر) در اصل به معنى «زمين بلند» است و به همين مناسبت اين واژه در معنى «برخاستن» استعمال مىشود، زن ناشزه به زنى مىگويند كه خود را برتر از اين مىداند كه اطاعت همسرش كند و بر شوهرش پابلندى مىكند. اين واژه گاه به معنى «زنده كردن» نيز آمده است، زيرا اين امر سبب مىشود كه از جا برخيزد.
آيۀ مورد بحث بيانكنندۀ بخشى از آداب نشستن در مجلس است، از آنجا كه گاهى جاى نشستن براى تازهوارد، بدون برخاستن كسى از جاى خود، پيدا نمىشود و اگر جايى نيز پيدا شود مناسب حال آنها نيست، مىفرمايد: «هنگامى كه به شما گفته شود برخيزيد، برخيزيد» (فانشزوا)، نه تعلل جوييد و نه به هنگامى كه برمىخيزيد ناراحت شويد، چرا كه گاه تازهواردها از شما براى نشستن سزاوارترند، همانطور كه در شأن نزول اين آيه مىخوانيم: پيامبر (ص) به جمعى از كسانى كه نزديك او نشسته بودند دستور داد جاى خود را به جمعى از تازهواردان (مجاهدان بدر) كه از نظر علم و فضيلت بر ديگران برترى داشتند بدهند.
بعضى از مفسران با توجه به اينكه «انشزوا» (برخيزيد) در اينجا نيز مطلق است آن را به معنى گستردهترى تفسير كردهاند كه هم شامل برخاستن از مجلس مىشود و هم قيام براى جهاد و نماز و كارهاى خير ديگر، ولى با توجه به جملۀ قبل كه قيد «فى المجالس» دارد ظاهر اين است كه اين جمله نيز مقيد به همان قيد است كه از تكرار آن به سبب وجود قرينه پرهيز شده است. (ج ٤٤١/٢٣.)
(*) ... وَ إِذٰا قِيلَ اُنْشُزُوا فَانْشُزُوا... «و هنگامى كه گفته شود برخيزيد، برخيزيد» مجادله/ ١١.