شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢٦ - ك ب ك ب
كسب) به معنى «جمع» است و اينكه نوشتن را كتابت مىگويند به خاطر آن است كه حروف و كلمات را در يك عبارت جمع مىكند و آيۀ مورد بحث دربارۀ آزادى تدريجى بردگان است كه دين مبين اسلام از هر فرصتى براى آزاد ساختن آنان استفاده كرده است، يكى از مواد اين برنامه مسألۀ «مكاتبه» است كه به عنوان يك دستور در اين آيه به آن اشاره شده است و چون در مكاتبه، قراردادى ميان «مولا» و «عبد» نوشته مىشود آن را مكاتبه ناميدهاند. آيه چنين است: «... و بردگانى از شما كه تقاضاى مكاتبه (قرارداد مخصوص براى آزاد شدن) را دارند با آنها قرارداد ببنديد، اگر رشد و صلاح در آنها احساس مىكنيد...»
عقد مكاتبه يك نوع قرارداد است كه ميان اين دو نفر بسته مىشود و عبد موظف است كه از طريق كسب آزاد، مالى تهيه كند و به اقساطى كه براى او قابل تحمل باشد به «مولا» بپردازد و آزادى خود را بازيابد و دستور داده شده است كه مجموع اين اقساط بيش از قيمت عبد نباشد، و نيز اگر به عللى عبد از پرداختن اقساط عاجز شد بايد از بيت المال و سهم زكات، اقساط او پرداخته و آزاد شود، حتى بعضى از فقها تصريح كردهاند كه اگر زكاتى به مولا تعلق گيرد خود او بايد اقساط بدهى عبد را از باب زكات حساب كند.
اين عقد يك عقد لازم است و هيچيك از طرفين حق فسخ آن را ندارند و روشن است كه با اين طرح، هم بسيارى از بردگان آزادى خود را بازمىيابند و هم توانايى زندگى مستقل را در اين مدت كه ملزم به كار كردن و پرداخت اقساط هستند پيدا مىكنند و هم صاحبان آنها به ضرر و زيان نمىافتند و عكس العمل منفى به زيانبردگان نشان نخواهند داد و بههرحال، «مكاتبه» احكام و فروع فراوانى دارد كه در كتب فقهى «كتاب المكاتبة» آمده است. (ج ٤٦٧/١٤-٤٦٨.)
كتاب : (بقره/ ٢.) *
به معنى «مكتوب» و نوشته شده است و بدون ترديد منظور از كتاب در آيۀ مورد بحث،
(*) ذٰلِكَ اَلْكِتٰابُ لاٰ رَيْبَ فِيهِ... «اين كتاب باعظمتى است كه شك در آن راه ندارد...» بقره/ ٢.