در عالم خود،حمد و تسبيح خدا مى‌گويند و در حال سجودند و اگر اين نوع درك و شعور را نپذيريم لااقل تسليم و خضوع آنها در برابر همۀ نظامات هستى به‌هيچ‌وجه قابل انكار نيست.

اما«سجود تشريعى»همان نهايت خضوعى است كه از صاحبان عقل و شعور و درك و معرفت در برابر پروردگار تحقق مى‌يابد.

در اين جا اين سؤال پيش مى‌آيد كه اگر برنامه سجود عمومى موجودات،همۀ انسانها را در بر مى‌گيرد چرا در آيه مورد بحث به گروهى از انسانها تخصيص داده شده است؟.

اما با توجه به اين كه«سجده»در اين آيه در يك مفهوم جامع ميان«تشريع»و«تكوين» استعمال شده،پاسخ اين سؤال روشن مى‌شود،زيرا سجده در مورد خورشيد و ماه و ستارگان و كوهها و درختان و جنبندگان،فرد تكوينيش منظور است،اما در مورد انسانها تشريعى است كه بسيارى آن را انجام مى‌دهند و گروهى سرپيچى مى‌كنند و مصداق:

«...وَ كَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذٰابُ...»[*]هستند و مى‌دانيم استعمال يك لفظ در مفهوم جامع و عام با حفظ مصاديق مختلف هيچ مانعى ندارد،حتى نزد آنها كه استعمال لفظ را در بيشتر از يك معنى جايز نمى‌دانند،تا چه رسد به ما كه استعمال لفظ مشترك را در معانى متعدد مجاز مى‌دانيم (قابل دقت است).(ج ٤٩/١٤-٥٠.)

آيا سجود فرشتگان تشريعى است؟

با توجه به آيه‌اى كه اخيرا گذشت(حج١٨/)،بى‌شك در جملۀ«يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ»فرشتگان داخلند،ولى آيا سجدۀ آنها تكوينى است يا تشريعى؟ با توجه به اين كه آنها داراى عقل و شعور و معرفت و اراده‌اند،سجود آنها جنبۀ تشريعى دارد،يعنى عبادت و خضوعى است كه با اراده و اختيار انجام مى‌گيرد،قرآن دربارۀ فرشتگان مى‌گويد:

لاٰ يَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ مٰا يُؤْمَرُونَ.«آنها هيچ‌يك از فرمانهاى الهى را عصيان نمى‌كنند و آنچه را كه او دستور داده است انجام مى‌دهند»تحريم٦/.(ج ٥٠/١٤-٥١.)

مساجد:(جن١٨/.)[**]

جمع«مسجد»است.آيۀ مورد بحث از زبان مؤمنان جن به هنگام دعوت ديگران به‌سوى

[*]حج١٨/.

[**]وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً.جن١٨/.