مى‌گويند و از آنجا كه روحيات و سجايا و عادات هر انسانى او را مقيد به رويّه‌اى مى‌كند به آن «شاكلة»مى‌گويند و كلمۀ«اشكال»به سؤالها و نيازها و كليه مسائلى گفته مى‌شود كه به نوعى انسان را مقيد مى‌سازد[١].

به اين ترتيب مفهوم«شاكلة»هيچ‌گونه اختصاصى به طبيعت ذاتى انسان ندارد،لذا مرحوم «طبرسى»در«مجمع البيان»دو معنى براى آن ذكر كرده است،طبيعت و خلقت و نيز طريقه و مذهب و سنت(چرا كه هريك از اين امور انسان را از نظر عمل به نحوى مقيد مى‌سازد).

و از اين جا روشن مى‌شود آنها كه آيۀ مورد بحث را دليلى بر حكومت صفات ذات بر انسان گرفته‌اند و آن را دليلى بر جبر مى‌پندارند و در اين راه تا آنجا پيش رفته‌اند كه به تربيت و تزكيه اعتقاد ندارند،تا چه حدّ در اشتباهند.

خلاصه شاكلة هرگز به معنى طبيعت ذاتى نيست،بلكه به هرگونه عادت و طريقه و مذهب و روشى كه به انسان جهت مى‌دهد شاكله گفته مى‌شود بنابراين،عادات و سنتى كه انسان براثر تكرار يك عمل اختيارى كسب كرده است و همچنين اعتقاداتى كه با استدلال و يا از روى تعصب پذيرفته است،همۀ اينها نقش تعيين‌كننده دارند،و شاكله محسوب مى‌شوند.

اصولا ملكات و روحيات انسان معمولا جنبۀ اختيارى دارد چرا كه انسان هنگامى كه عملى را تكرار كند،نخست«حالت»و سپس«عادت»و بعد تدريجا تبديل به«ملكه»مى‌شود، همين ملكات است كه به اعمال انسان شكل مى‌دهد و خط او را در زندگى مشخص مى‌سازد،در حالى كه پيدايش آن مستند به عوامل اختيارى بوده است.

در بعضى از روايات«شاكله»به نيّت تفسير شده است،در اصول كافى از امام صادق(ع)نقل شده:

«نيّت افضل از عمل است اصلا نيّت همان عمل است»سپس آيۀ مورد بحث را قرائت فرمود و اضافه كرد:

«منظور از شاكله،نيّت است»[٢].

اين تفسير،نكتۀ جالبى در بر دارد و آن اين كه نيت انسان كه از اعتقادات او بر مى‌خيزد به عمل او شكل مى‌دهد و اصولا خود نيّت يك نوع شاكلة،يعنى امر مقيدكننده است،لذا گاهى نيّت را به خود عمل،تفسير فرموده و گاه آن را برتر از عمل شناخته،چرا كه به هر حال«خط

[١]مفردات راغب،مادّۀ«شكل».

[٢] نور الثقلين،ج ١١٤/٣.