شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٤٠٣ - (بقره٧/ )
«سمع»و علت كاربرد آن به صورت مفرد در قرآن، با توجه به دو واژۀ«قلب»و«بصر»كه به صورت صيغه جمع(قلوب و ابصار)آمده است
(بقره٧/.)[*]
در بسيارى از آيات قرآن،قلب و بصر به صورت جمع(قلوب و ابصار)آمده،ولى«سمع» همه جا در قرآن به صورت مفرد ذكر شده است.اين تفاوت حتما نكتهاى دارد و آن از اين قرار است:
درست است كه كلمۀ«سمع»در قرآن همه جا به صورت مفرد آمده و به صورت جمع «اسماع»نيامده است،ولى قلب و بصر گاهى به صورت جمع مانند آيۀ مورد بحث،و گاهى به صورت مفرد،مانند آيۀ ٢٣ سورۀ جاثيه آمده است[**].
عالم بزرگوار مرحوم شيخ طوسى در تفسير«تبيان»از يكى از ادباى معروف چنين نقل مىكند كه:
علت مفرد آمدن«سمع»ممكن است يكى از دو چيز باشد:
نخست اين كه گاهى به عنوان اسم جمع به كار مىرود و مىدانيم كه در اسم جمع معنى جمع افتاده و نيازى به جمع بستن ندارد.
ديگر اين كه«سمع»مىتواند معنى مصدرى داشته باشد و مىدانيم مصدر دلالت بر كم و زياد هر دو مىكند و نيازى به جمع بستن ندارد.
بعلاوه مىتوان وجه ذوقى و علمى ديگرى بر اين تفاوت افزود و آن اين كه:تنوع ادراكات قلبى و مشاهدات با چشم نسبت به«مسموعات» فوقالعاده بيشتر است و به خاطر اين تفاوت «قلوب و ابصار»به صورت جمع ذكر شده،ولى«سمع»به صورت مفرد آمده است.
در فيزيك جديد مىخوانيم امواج صوتى قابل استماع تعداد نسبتا محدودى است و از چندين ده هزار تجاوز نمىكند،در حالى كه امواج نورها و رنگهايى كه قابل رؤيت هستند از
[*]خَتَمَ اللّٰهُ عَلىٰ قُلُوبِهِمْ وَ عَلىٰ سَمْعِهِمْ وَ عَلىٰ أَبْصٰارِهِمْ غِشٰاوَةٌ...«خدا بر دلها و گوشهاى آنان مهر نهاده و برچشمهاى آنها پرده افكنده شده...»بقره٧/.
[**]...وَ خَتَمَ عَلىٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلىٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَةً...«...و مهر بر گوش و دل او نهاده و بر چشم وى پردۀ ظلمتكشيده است...»جاثيه٢٣/.