و گاه احتمال داده شده كه منظور دلايل منطقى و عقلى است كه انسان را به خدا مى‌رساند و نيز احتمال داده‌اند همان ياد خداست كه نقطه مقابل غفلت است،ولى ظاهر اين است كه اين تعبير مفهوم گسترده‌اى دارد كه هرگونه توجه به خدا را چه از طريق قرآن و دليل عقلى،و چه از طريق سنت و ياد قيامت شامل مى‌شود.

«راغب»در«مفردات»مى‌گويد:«ذكر»دو معنى دارد،گاهى به معنى«حفظ مطالب و معارف»آمده،و گاهى به معنى« يادآورى»است،البته اين يادآورى ممكن است به‌وسيلۀ دل بوده باشد(كه ذكر درونى و باطنى محسوب مى‌شود)و ممكن است به‌وسيله زبان باشد(كه ذكر لفظى محسوب مى‌شود)و اگر مى‌بينيم به قرآن«ذكر»گفته مى‌شود به خاطر آن است كه حقايقى را بازگو مى‌كند.(ج ٢٤٢/١١،ج ٣٢٩/١٨،ج ٥٣٢/٢٢.)

ذكر خدا چيست؟

مسلم است منظور از ذكر خدا تنها يادآورى به زبان نيست،بلكه هدف اين است كه با تمام قلب و جان به ذات پاك خدا توجه داشته باشيد،همان توجهى كه انسان را از گناه بازمى‌دارد و به اطاعت فرمان او دعوت مى‌كند.

به همين دليل در احاديث متعددى از پيشوايان اسلام نقل شده است كه منظور از ذكر خدا يادآورى عملى است،در حديثى از پيامبر(ص)مى‌خوانيم كه به على(ع)وصيت فرمود و از جمله وصايايش اين بود:

«سه كار است كه اين امّت توانايى انجام آن را(به طور كامل)ندارند،مواسات و برابرى با برادر دينى در مال،و اداى حق مردم با قضاوت عادلانه نسبت به خود و ديگران،و خدا را در هر حال ياد كردن،منظور«سبحان اللّه و الحمدِ للّه و لا اله الّا اللّه و اللّه اكبر»نيست،بلكه منظور اين است هنگامى كه كار حرامى در مقابل او قرار مى‌گيرد از خدا بترسد و آن را ترك گويد»[١].

در حديث ديگرى مى‌خوانيم على(ع)فرمود:

«ذكر دو گونه است:ياد خدا كردن به هنگام مصيبت(و شكيبايى و استقامت ورزيدن)و از آن برتر آن است كه خدا را در برابر محرمات ياد كند و ميان او و حرام سدى ايجاد كند[٢]».

(ج ٥١٥/١-٥١٦،ج ٢١٥/١٠-٢١٦.)

[١]كتاب خصال،به نقل از تفسير نور الثقلين،ج ١٤٠/١.

[٢] سفينة البحار،ج ٤٨٤/١.