شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٤٥ - شاء (انعام١٤٨/ )
ش ى أ
شاء:(انعام١٤٨/.)[*]
در اصل از مادّۀ«شىء»به معنى«خواستن و اراده كردن»است و«مشيئة»به معنى«اراده» است و در نظر بعضى در اصل«ايجاد كردن چيزى»است.[**]
آيۀ مورد بحث،اشاره به پارهاى از استدلالات واهى مشركان مىكند و مىگويد:
«بزودى مشركان در پاسخ ايرادات تو در زمينه شرك و تحريم روزيهاى حلال مىگويند:
اگر خدا مىخواست نه ما مشرك مىشديم و نه نياكان ما بتپرست بودند،و نه چيزى را تحريم مىكرديم...»انعام١٤٨/.
نظير اين تعبير در دو آيۀ ديگر قرآن ديده مىشود،در سورۀ نحل آيۀ ٣٥ و در سورۀ زخرف آيۀ ٢٠.
نشان مىدهد كه مشركان مانند بسيارى از گناهكارانى كه مىخواهند با استتار تحت عنوان جبر از مسئوليت خلافكاريهاى خود فرار كنند،معتقد به اصل جبر بودهاند،و مىگفتند:هر كارى را ما مىكنيم خواست خدا و مطابق ارادۀ اوست و اگر نمىخواست چنين اعمالى از ما سر نمىزد، آنها در حقيقت مىخواستند خود را از اينهمه گناه تبرئه كنند وگرنه وجدان هر انسان عاقلى گواهى مىدهد كه بشر در اعمال خويش آزاد است نه مجبور،به همين دليل اگر كسى ظلمى در حق او كند،ناراحت مىشود و او را مؤاخذه مىكند و در صورت«توانايى»مجازات مىنمايد، همۀ اينها نشان مىدهد كه مجرم را در عمل خويش آزاد مىبيند،نه مجبور،و هرگز به اين عنوان كه عمل او مطابق خواست خداست،حاضر نمىشود از عكس العمل صرف نظر كند(دقت كنيد).
البته اين احتمال در معنى آيه نيز هست كه آنها مدعى بودهاند سكوت خدا در برابر بتپرستى و تحريم پارهاى از حيوانات،دليل بر رضايت اوست،زيرا اگر راضى نبوده مىبايست به نوعى ما را از اين كار بازدارد .
اما قرآن در پاسخ آنها به طرز قاطعى بحث كرده و مىگويد:تنها اينها نيستند كه چنين دروغهايى را بر خدا مىبندند«بلكه جمعى از اقوام گذشته نيز همين دروغها را مىگفتند،ولى
[*]سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَكْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَيْءٍ...انعام١٤٨/.
[**] مفردات راغب.