بر وزن«سفر»به معنى«صعود كردن و بالا رفتن»است و گاه به معنى«گردنه»آمده است و از آنجا كه بالا رفتن از قله‌ها و گردنه‌ها مشقت‌بار است اين واژه در مورد هر كار مشقت‌بار و پرزحمت به كار مى‌رود و لذا بعضى از مفسران آن را به«عذاب مشقت‌بار»تفسير كرده‌اند،شبيه آنچه در آيۀ ١٧ سورۀ مدثر آمده كه دربارۀ بعضى از مشركان مى‌فرمايد:

سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً.«من او را در عذابى مشقت‌بار مى‌پوشانم»(صعود بر وزن كبود،در اصل به معنى مكانى است كه از آن بالا مى‌روند و صعود بر وزن قعود به معنى بالا رفتن است كه در معانى آن اشاره شده است)به هر حال،اين احتمال وجود دارد كه تعبير فوق،ضمن بيان مشقت‌بار بودن اين عذاب،اشاره به روز افزون بودن آن نيز باشد.

بعضى گفته‌اند«صعود»كوهى است در جهنم از آتش كه او را(مراد وليد بن مغيره است كه دشمن بزرگ پيامبر(ص)بود و هميشه در مقام آزار آن حضرت بر مى‌آمد)مجبور مى‌كنند كه از آن بالا رود،يا اين كه كوهى است صعب العبور و با شيب تند و زياد كه وقتى از آن بالا مى‌رود سقوط مى‌كند و به زير مى‌افتد و اين موضوع پيوسته تكرار مى‌شود.(ج ١٢٣/٢٥ و ٢٢٦.)

صَعيد:(كهف٨/.)[**]

از«صعود»گرفته شده و در آيۀ مورد بحث به معنى«قشر يا صفحۀ روى زمين»است.

بسيارى از دانشمندان لغت براى«صعيد»دو معنى ذكر كرده‌اند،يكى«خاك»و ديگرى «تمام چيزهايى كه سطح كرۀ زمين را پوشانيده»(اعم از خاك،ريگ،سنگ و غيره)و همين موضوع باعث اختلاف نظر فقها در چيزى كه تيمم برآن جايز است است شده[***]كه آيا فقط تيمم بر خاك جايز است و يا سنگ و شن و مانند آن نيز كفايت مى‌كند،ولى با توجه به ريشۀ لغوى كلمۀ «صعيد»كه همان«صعود و بالا قرار گرفتن»است،معنى دوم به ذهن نزديكتر است.

در آيۀ ٤٠ سوره كهف نيز واژۀ«صعيد» به‌كاررفته‌است ،آنجا كه مى‌گويد:

...فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً.«...آن‌چنان كه آن را به زمين بى‌گياه لغزنده‌اى تبديل كند!».

(ج ٢٩٠/٤،ج ٣٥٠/١٢ و ٤٣٤.)

[*]...وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذٰاباً صَعَداً.«...و هركس از ذكر پروردگارش رويگردان شود او را به عذابشديد و روز افزونى گرفتار مى‌سازد»جن١٧/.

[**]إِنّٰا لَجٰاعِلُونَ مٰا عَلَيْهٰا صَعِيداً جُرُزاً.«ما(سرانجام)قشر روى زمين را خاك بى‌گياه قرار مى‌دهيم»كهف٨/.

***) دربارۀ فلسفۀ«تيمم»به جلد سوم،صفحۀ ٤٠٠ تفسير نمونه،ذيل آيۀ ٤٣ سورۀ نساء و جلد چهارم،صفحۀ ٢٨٩ تا٢٩١،ذيل آيۀ ٦ سورۀ مائده مراجعه فرماييد.