شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٢٣٠ - ارْتَبْتُمْ (حديد١٤/ )
به هر حال آيۀ مورد بحث بعد از حروف مقطعه مىفرمايد:«روميان مغلوب شدند»(غُلِبَتِ الرُّومُ)روم٢/.و اين شكست در سرزمين نزديكى واقع شد(فِي أَدْنَى الْأَرْضِ).
نزديك به شما مردم مكه،در شمال جزيره عرب،در اراضى شام،و از اين جا معلوم مىشود كه منظور از«روم»روم شرقى است نه روم غربى.
بعضى از مفسران مانند مرحوم شيخ طوسى در تبيان احتمال دادهاند كه منظور نقطه نزديكى به سرزمين ايرانيان بوده است يعنى در محلى واقع شد كه نزديكترين نقطه ميان ايران و روم بود[١].
درست است كه تفسير اول با الف و لام عهد در كلمۀ«الارض»مناسبتر است،ولى از جهاتى تفسير دوم صحيحتر به نظر مىرسد.
در اين جا تفسير سومى نيز وجود دارد كه شايد تفاوت زيادى از نظر نتيجه با تفسير دوم نداشته باشد و آن اين كه منظور از اين زمين،زمين روم است يعنى آنها در نزديكترين سرحداتشان با ايران گرفتار شكست شدند و اين اشاره به اهميت و عمق اين شكست است،چرا كه شكست، در نقطههاى دور دست و مرزهاى بعيد،چندان مهم نيست،مهم آن است كه كشورى در نزديكترين مرزهايش به دشمن كه از همه جا قوىتر و نيرومندتر است گرفتار شكست شود.(ج ٣٥٩/١٦ تا ٣٦١.)
ر ى ب
ارْتَبْتُمْ:(حديد١٤/.)[*]
از مادّۀ«ريب»به معنى«هرگونه شك و ترديد»ى است كه بعد پرده از روى آن برداشته مىشود و در آيۀ مورد بحث بيشتر مناسب با شك در قيامت و يا حقانيت قرآن است،آيه مىگويد:
«...و انتظار(مرگ پيامبر را)كشيديد و(در همه چيز)شك و ترديد داشتيد و آرزوهاى دور و دراز شما را فريب داد» گرچه مفهوم الفاظى كه در آيه به كار رفته گسترده است،ولى ممكن است به ترتيب بيانگر مسئله«شرك»و انتظار«پايان عمر اسلام و پيامبر(ص)»و سپس شك در«معاد»و بعد از آن
[١]تفسير تبيان،ج ٢٠٦/٨.
[*]...وَ تَرَبَّصْتُمْ وَ ارْتَبْتُمْ وَ غَرَّتْكُمُ الْأَمٰانِيُّ.حديد١٤/.