به‌هرحال«مغضوب عليهم» آنها هستند كه علاوه بر كفر،راه لجاجت و عناد و دشمنى با حق را مى‌پيمايند و حتى از اذيت و آزار رهبران الهى و پيامبران در صورت امكان فروگذار نمى‌كنند.

٢.جمعى از مفسران عقيده دارند كه مراد از«ضالين»منحرفين نصارى و منظور از «مغضوب عليهم»منحرفان يهودند.

در احاديث اسلامى كرارا«مغضوب عليهم»به يهود و«ضالين»به منحرفان نصارى تفسير شده است.

٣.اين احتمال نيز وجود دارد كه«ضالين»به گمراهانى اشاره مى‌كند كه اصرارى بر گمراه ساختن ديگران ندارند در حالى كه«مغضوب عليهم»كسانى هستند كه هم گمراهند و هم گمراه‌گر،و با تمام قوا مى‌كوشند ديگران را همرنگ خود سازند!اما بااين‌همه چنين به نظر مى‌رسد كه جامع‌ترين اين تفاسير همان تفسير اول است تفسيرى كه بقيه تفسيرها در آن جمع است و در حقيقت مصداقى از مصاديق آن محسوب مى‌شود بنابراين دليلى ندارد كه ما مفهوم وسيع آيه را محدود كنيم.(ج ٥٤/١ تا ٥٦.)

مُضِلّين:(كهف٥١/.)[*]

جمع«مضل»به معنى« گمراه‌كنندگان»است و مفهوم آيه اين است كه گمراهان را نبايد به معاونت دعوت كرد.مى‌دانيم اصولا خدا نياز به معين و كمك كار ندارد تا چه رسد به اين كه گمراه باشد.

ولى اين يك درس بزرگ است براى همگان كه در كارهاى جمعى،همواره كسانى را به يارى طلبند كه هم خودشان در خط صحيح حق و عدالت باشند و هم دعوت‌كنندۀ به چنين خطى، و بسيار ديده‌ايم افراد پاكى را كه به خاطر عدم دقت در انتخاب دستياران خود گرفتار انواع انحرافها و مشكلات و انواع ناكاميها و بدبختيها شده‌اند،جمعى از گمراهان و گمراه‌كنندگان دور آنها را گرفته و نظام كارشان را به تباهى كشيده‌اند و سرانجام همۀ سرمايه‌هاى انسانى و اجتماعى‌شان را بر باد داده‌اند.

در تاريخچۀ كربلا چنين مى‌خوانيم كه امام حسين(ع)سرور شهيدان در ميان راه به «عبيد اللّه بن حر»برخورد كرد،امام(ع)به ديدن«عبيد اللّه»رفت و او احترام فراوان گذاشت،اما هنگامى كه امام او را به يارى دعوت كرد او سوگند ياد كرد كه از كوفه بيرون نمى‌آيد مگر به

[*]...وَ مٰا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً...«...و من گمراه‌كنندگان را دستيار خود قرار نمى‌دهم»كهف٥١/.