شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٩٥ - ذِمّة (توبه١٠/ )
«او كسى است كه زمين را براى شما رام كرد»(هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً)ملك ١٥/.
عبارت فوق جامعترين تعبيرى است كه دربارۀ زمين ممكن است بشود،چرا كه اين مركب راهوار با حركات متعدد و بسيار سريعى كه دارد آنچنان آرام به نظر مىرسد كه گويى مطلقا ساكن است.بعضى از دانشمندان مىگويند زمين چهار ده نوع حركت مختلف دارد كه سه قسمت آن حركت به دور خود،و حركت به دور خورشيد و حركت همراه مجموعۀ منظومۀ شمسى در دل كهكشان است،اين حركات كه سرعت زيادى دارد چنان نرم و ملايم است كه تا براهين قطعى بر حركت زمين اقامه نشده بود كسى باور نمىكرد حركتى در كار باشد! ازسوىديگر ،پوسته زمين نه چنان سفت و خشن است كه قابل زندگى نباشد و نه چنان سست و نرم است كه قرار و آرام نگيرد،بلكه كاملاً براى زندگى بشر رام است و مسخر فرمان انسان.(ج ٣٣٧/٢٤.)
ذُلُل:(نحل٦٩/.)[*]
جمع«ذلول»به معنى«تسليم و رام»است.آيۀ مورد بحث دربارۀ مأموريتى است كه خداوند به زنبور عسل داده و مىفرمايد:
«سپس(ما به او الهام كرديم كه)از تمام ثمرات تناول كن و راههايى را كه پروردگارت براى تو تعيين كرده است به راحتى بپيما...»(فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً)نحل٦٩/.
در اين آيه توصيف راهها به«ذلل»به خاطر آن است كه اين جادهها آنچنان دقيقاً تعيين شده كه در برابر زنبوران عسل كاملاً رام و تسليمند.(ج ٢٩٩/١١.)
ذ م م
ذِمّة:(توبه١٠/.)[**]
به معنى«عهد و پيمان»است و در اصل از مادّۀ«ذمّ»به معنى«نكوهش و عيب»است (نقطه مقابل مدح)كلمۀ«ذمّة»بدان جهت گفتهاند كه شخص متعهد،در صورت شكستن پيمان خويش،مورد نكوهش قرار مىگيرد و«ذمّى»از فرق يهود و نصارى به آنكس اطلاق مىشود كه
[*]ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرٰاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً...نحل٦٩/.
[**]لاٰ يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً...توبه١٠/.