شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٣٠ - اِدّراك (نمل٦٦/ )
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نٰاضِرَةٌ إِلىٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَةٌ[١].«صورتهايى در آن روز پرطراوت است و بهسوى پروردگارش مىنگرد»اين تعبيرات مانند:يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ[٢].«دست خدا بالاى دست آنهاست»مىباشد كه جنبۀ كنايه دارد،زيرا مىدانيم هيچگاه آيهاى از قرآن برخلاف حكم و فرمان خرد نخواهد بود.(ج ٣٨٠/٥ تا ٣٨٣.)
اِدّراك:(نمل٦٦/.)[*]
در اصل«تدارك»بوده(اعلال شده)و به معنى«پشت سر هم قرار گرفتن»است.
آيۀ مورد بحث دربارۀ عدم آگاهى مشركان از قيامت و شك و ترديد و بىخبريشان مىباشد، مىفرمايد:
«آنها اطلاع صحيحى از عالم پس از مرگ(آخرت)ندارند...»(بَلِ ادّٰارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ).
مفهوم جملۀ فوق اين است كه مشركان تمام معلومات خود را در مورد آخرت به كار گرفتند،اما به جايى نرسيدند.[**]
البته تفسيرهاى ديگرى براى جملۀ بالا ذكر كردهاند از جمله اين كه:
منظور از«اِدّٰارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ»اين است كه اسباب به دست آوردن علم دربارۀ آخرت فراوان است و پشت سر يكديگر قرار گرفته،اما آنها چشم بازندارند كه ببينند.
بعضى نيز گفتهاند منظور اين است كه آنها در جهان ديگر كه پردهها كنار مىرود به حد كافى از حقايق با خبر مىشوند.
ولى از ميان اين سه تفسير،تفسير اول با جملههاى ديگر آيه و با بحثهايى كه در آيات بعد مىآيد هماهنگتر است.
به اين ترتيب براى جهل منكران آخرت سه مرحله ذكر شده:
نخست اين كه انكار و ايراد آنها به خاطر آن است كه از خصوصيات آخرت بىخبرند«و
[١]سورۀ قيامت،آيۀ ٢٢ و ٢٣.
[٢] سورۀ فتح،آيۀ ١٠.
[*]بَلِ ادّٰارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ...نمل٦٦/.
[**] معنى«تدارك»اين است كه اجزاى چيزى يكى پس از ديگرى(مانند حلقه زنجير)بيايد تا تمام شود و چيزى ازآن باقى نماند و در اين جا معناى(تدارك علمشان در آخرت)اين است كه«مشركان»علم خود را تا آخرين جزء صرفكردند تا بكلى تمام شد و ديگر چيزى از آن باقى نماند تا به آن بتوانند آخرت را دريابند.