بيابان زندگى ما كه آنها را آب گمان مى‌كرديم،اما امروز براى ما روشن شده كه آنها اسمهايى بى‌مسمّى و الفاظى بى‌معنى و مفهومند كه پرستش آنها جز ضلالت و گمراهى و بيهودگى هيچ نبود.(ج ١٧٤/٢٠.)

ضالّ:(ضحى٧/.)[*]

از نظر لغت به دو معنى آمده:«گمشده»و«گمراه»مثلا گفته مى‌شود:

الحكمة ضالّة المؤمن«دانش،گم‌شدۀ انسان با ايمان است».و به همين مناسبت به معنى «مخفى و غايب»نيز آمده و لذا در آيۀ ١٠ سورۀ سجده مى‌خوانيم:منكران معاد مى‌گفتند:

...أَ إِذٰا ضَلَلْنٰا فِي الْأَرْضِ أَ إِنّٰا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ...«...هنگامى كه در زمين(در خاك)پنهان و غايب شديم آفرينش تازه‌اى خواهيم يافت؟!...» بنابراين منظور از«ضلالت»در آيۀ مورد بحث(ضحى٧/.)خطاب به پيامبر(ص)،نفى ايمان و توحيد و پاكى و تقوا نيست،بلكه به قرينۀ آياتى كه قبل از آن اشاره شده،نفى آگاهى از اسرار نبوت و قوانين اسلام و عدم آشنايى با اين حقايق بوده است،ولى بعد از بعثت به كمك پروردگار بر همۀ اين امور واقف شد و هدايت يافت.

با اين ترتيب،اگر«ضالّ»در آيه،به معنى«گمشده»باشد مشكلى پيش نمى‌آيد و اگر به معنى«گمراه»باشد منظور نداشتن دسترسى به راه نبوت و رسالت قبل از بعثت است و يا به تعبير ديگر،پيامبر در ذات خود چيزى نداشت،هرچه داشت از سوى خدا بود،پس در هر دو صورت مشكلى پيش نمى‌آيد.(ج ١٠٣/٢٧ تا ١٠٥.)

ضالّين و فرق آن با مغضوب عليهم:(حمد٧/.)[**]

جدا كردن اين دو واژه از هم در آيۀ مورد بحث نشان مى‌دهد كه هركدام اشاره به گروه مشخصى است.در اين كه فرق ميان اين دو چيست تفاسير مختلفى وجود دارد:

١.از موارد استعمال اين دو كلمه در قرآن مجيد چنين استفاده مى‌شود كه«مغضوب عليهم»مرحله‌اى سخت‌تر و بدتر از«ضالين»است و به تعبير ديگر«ضالين»گمراهان عادى هستند و مغضوب عليهم،گمراهان لجوج و يا منافق.

[*]وَ وَجَدَكَ ضَالاًّ فَهَدىٰ.«و تو را گمشده يافت و هدايت كرد»ضحى٧/.

[**]صِرٰاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّٰالِّينَ.«راه آنها كه بر آنان نعمت دادى نه آنها كه بر ايشانغضب كردى و نه گمراهان»حمد٧/.