شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥٥ - دُنيا (انفال٤٢/ )
«دنى و دنائت»كه به معنى«پستى و خسّت»آمده است،اين واژه در آيۀ مورد بحث از قسم اول است،مىفرمايد:
غُلِبَتِ الرُّومُ فِي أَدْنَى الْأَرْضِ...«روميان مغلوب شدند و اين شكست در سرزمين نزديكى واقع شد...»فِي أَدْنَى الْأَرْضِ)روم٣/.
نزديك به شما مردم مكه،در شمال جزيره عرب،در اراضى شام،در منطقهاى ميان «بُصرىٰ»و«اَذْرِعات».
و از اين جا معلوم مىشود كه منظور از«روم»روم شرقى است نه روم غربى.
بعضى از مفسران مانند مرحوم شيخ طوسى در تبيان احتمال دادهاند كه منظور نقطه نزديكى به سرزمين ايرانيان بوده است يعنى در محلى واقع شد كه نزديكترين نقطه ميان ايران و روم بود[١].
تفسير ديگرى نيز وجود دارد و آن اين كه منظور از اين سرزمين،زمين روم است يعنى آنها در نزديكترين سرحدّاتشان با ايران گرفتار شكست شدند و اين اشاره به اهميت و عمق اين شكست است،چرا كه شكست در نقطههاى دور دست و مرزهاى بعيد،چندان مهم نيست،مهم آن است كه كشورى در نزديكترين مرزهايش به دشمن كه از همه جا قوىتر و نيرومندتر است گرفتار شكست شود.
بنابراين ذكر جملۀ«فِي أَدْنَى الْأَرْضِ»اشارهاى خواهد شد به اهميت اين شكست.
(ج ٣٦١/١٦.)
دُنيا:(انفال٤٢/.)[*]
در اصل از مادّۀ«دنو»(بر وزن علوّ)به معنى«پايينتر و نزديكتر»آمده و نقطه مقابل «اقصى»و«قصوى»(مؤنث اقصى)به معنى«دورتر»است.
واژۀ«دنيا»مؤنث«اَدْنى»(نزديكتر،پستتر)است و زندگى دنيا را ازآنجهت دنيا گويند كه از عالم آخرت پستتر و به ما نزديكتر است.[**]
و اما آيۀ مورد بحث به تناسب سخنى كه از«يوم الفرقان»(روز جنگ بدر)در آيۀ قبل آمده بود و پيروزيهايى كه در اين صحنۀ خطرناك نصيب مسلمانان شد جزئيات ديگرى از اين جنگ
[١]تفسير تبيان،ج ٢٠٦/٨.
[*]إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوىٰ وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ...انفال٤٢/.
[**] واژۀ«دان»(الرحمن٥٤/.)اسم فاعل و در اصل«دانى»بوده و به معنى«نزديك»است و مؤنث آن«دانية»(انعام٩٩/.)نيز به همان معناست.