(چيز،آنچه علم به آن تعلق گيرد و از آن خبر داده شود،مذكر و مؤنث آن يكى است، جمعش:اشياء).«خالقيت خداوند نسبت به همه چيز»(خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ)بعضى از مفسران اهل تسنن كه از نظر عقيده،تابع مذهب جبر هستند با آيۀ مورد بحث كه خالقيت خدا را به همه چيز بيان مى‌كند براى مسلك جبر استدلال كرده‌اند،مى‌گويند:اعمال و افعال ما نيز از اشياء اين جهان است،زيرا«شىء»به هرگونه موجودى گفته مى‌شود،خواه مادى يا غير مادى،خواه ذات يا صفات،بنابراين هنگامى كه مى‌گوييم خداوند آفرينندۀ همه چيز است،بايد بپذيريم كه آفرينندۀ افعال ما نيز هست و اين جز جبر نخواهد بود.

ولى طرفداران آزادى اراده و اختيار پاسخ روشنى براى اين گونه استدلالها دارند و آن اين كه خالقيت خداوند حتى نسبت به افعال ما منافاتى با اختيار ما ندارد،زيرا افعال ما را هم مى‌توان به ما نسبت داد و هم به خدا،اگر به خدا نسبت دهيم به خاطر آن است كه همه مقدمات آن را او در اختيار ما گذاشته است،اوست كه به ما قدرت و نيرو و اراده و اختيار داده است، بنابراين چون همۀ مقدمات از اوست مى‌توان اعمال ما را به او نسبت داد و او را خالق آنها دانست ولى از اين نظر كه تصميم نهايى با ماست ماييم كه از قدرت و اختيار خدا داد استفاده كرده و يكى از دو طرف فعل يا ترك را انتخاب مى‌كنيم، ازاين‌جهت،افعال به ما نسبت داده مى‌شود و ما در مقابل آنها مسئول هستيم.

و به تعبير فلسفى در اين جا دو خالق و دو علت در عرض يكديگر نيستند،بلكه در طول يكديگرند،وجود دو علت تامۀ در عرض هم معنى ندارد،اما اگر طولى باشند هيچ مانعى نخواهد داشت و از آنجا كه افعال ما لازمۀ مقدماتى است كه خدا به ما داده است،اين لوازم را مى‌توان به او نسبت داد و هم به كسى كه افعال را انجام داده است.

اين سخن درست به آن مى‌ماند كه شخصى براى آزمودن كاركنان خود آنها را در كار خويش آزاد بگذارد و اختيار تمام به آنها بدهد و تمام مقدمات كار را فراهم سازد،بديهى است كارهايى كه آنها انجام مى‌دهند از يك نظر كار رئيس آنها محسوب مى‌شود ولى اين موضوع سلب آزادى و اختيار را از كارمندان نمى‌كند،بلكه آنها در برابر كار خويش مسئولند.[**](٣٨٤/٥-٣٨٥.)

[*]...وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.«...و همه چيز را خداوند آفريده و او به همه چيز داناست»انعام١٠١/.(وهمچنين آيه ١٠٢ همين سوره«انعام»:...خٰالِقُ كُلِّ شَيْءٍ...).

[**] دربارۀ فصل«جبر و اختيار»به كتاب«خدا را چگونه بشناسيم»مراجعه فرماييد.