در اين جا،خضوع است،از جملۀ شواهد براى اين معنى،آن است كه«سجده»به معنى گذاردن پيشانى بر زمين به هنگام تلاوت قرآن جز در آيات محدودى[*]نه واجب است نه مستحب،لذا اين كه مى‌گويد:چرا آنها به هنگام قرائت قرآن سجده نمى‌كنند گواه بر اين است كه منظور از سجده،به معنى تسليم در برابر كل قرآن است؛بنابراين«سجده»يا براى خداست(سجده شكر) كه به شخص يا چيزى موهبت و مقام عظيم مى‌بخشد و يا منظور از«سجده»مفهوم وسيع آن، يعنى خضوع و تواضع است كه به عقيدۀ بعضى از مفسران،تحيت و تواضع متداول آن زمان،خم شدن و تعظيم بوده است.(ج ١٨٣/١،ج ٨٢/١٠،ج ٣١٩/١٣،ج ٣١٨/٢٦.)

منظور از سجدۀ موجودات چيست؟

سجود همگانى:(حج١٨/.)[**]

در قرآن مجيد در آيات مختلف سخن از«سجود»عمومى موجودات جهان و همچنين «تسبيح»و«حمد»و«صلات»(نماز)به ميان آمده است و تأكيد شده كه اين عبادات چهارگانه مخصوص انسانها نيست،بلكه حتى موجودات ظاهرا بى‌جان نيز در آن شركت دارند[***].

با توجه به آنچه در آيۀ مورد بحث آمده موجودات عالم داراى دو گونه سجودند:«سجود تكوينى»و«سجود تشريعى».

خضوع و تسليم بى‌قيد و شرط آنها در برابر ارادۀ حق و قوانين آفرينش و نظام حاكم بر اين جهان همان سجود تكوينى آنهاست كه تمام ذرات موجودات را شامل مى‌شود،حتى سلولهاى مغز فرعونها و نمرودها و منكران لجوج،و تمام ذرات وجود آنها مشمول اين سجود تكوينى هستند.

به گفتۀ جمعى از محققان،تمامى ذرات جهان داراى نوعى درك و شعورند و به موازات آن

[*]سوره‌هايى كه در آنها آيات سجده وجود دارد عبارتند از:١-سورۀ ٣٢(سجده)آيه ١٥.٢-سوره ٤١(فصلت)آيۀ٣٧.٣-سورۀ ٥٣(النجم)آيۀ ٦٢.٤-سورۀ ٩٦(العلق)آيۀ ١٩.

[**]أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبٰالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النّٰاسِ...«آيا نديدى كه سجده مى‌كنند براى خدا تمام كسانى كه در آسمانها و زمين هستند و همچنين خورشيد و ماه وستارگان و كوهها و درختان و جنبندگان و بسيارى از مردم...»حج١٨/.

***) پيرامون حمد و تسبيح عمومى موجودات عالم،در تفسير نمونه،جلد ١٥٦/١٠،ذيل آيۀ ١٥ سورۀ رعد و جلد١٣٣/١٢،ذيل آيۀ ٤٤ سورۀ اسراء به طور مشروح سخن گفته شده است.