شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ١٩٠ - ذو القرنين (كهف٨٣/ )
است از نظر ظاهرى بوده باشد كه بر مكان مرتفعى قرار گيرد و نظارت كند و ممكن است از نظر معنوى بوده باشد.
به هر حال آيۀ مورد بحث مىفرمايد:
«...خداوند مراقب شماست»(إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً)نساء١/.
جملۀ فوق رساننده اين معناست كه خداوند تمام اعمال و نيّات شما را مىبيند و مىداند و در ضمن،نگهبان شما در برابر حوادث اوست.
به اين ترتيب مىتوان گفت كه واژۀ«رقيب»در اصل از«رقبة»كه به معنى«گردن»است گرفته شده و اين معنى يا به خاطر آن است كه شخص حافظ و مراقب،گردن كسى را كه در حفاظت اوست حفظ مىكند(كنايه از اين كه جان او را حفظ مىكند)و يا به خاطر اين كه گردن مىكشد تا برنامۀ پاسدارى و حفاظت را انجام دهد.(ج ٢٤٨/٣،ج ٢١٥/٩.)
رقيب عَتيد:(ق١٨/.)[*]
«رقيب»به معنى مراقب و«عتيد»به معنى كسى است كه مهياى انجام كارى است،لذا به اسبى كه مهياى دويدن است«فرس عتيد»مىگويند و به كسى كه چيزى را ذخيره و نگهدارى مىكند نيز«عتيد»گفته مىشود(از مادّۀ«عتاد»بر وزن«جهاد»به معنى ذخيره كردن).
غالب مفسران معتقدند كه«رقيب»و«عتيد»نام دو فرشته است،فرشتۀ سمت راست «رقيب»و فرشتۀ سمت چپ«عتيد»،گرچه آيۀ مورد بحث صراحتى در اين مطلب ندارد،ولى با ملاحظه مجموع آيات چنين تفسيرى بعيد به نظر نمىرسد.
جمعى معتقدند همه چيز را مىنويسند،حتى نالهاى را كه دردمند در موقع دردسر مىدهد! در حالى كه بعضى ديگر عقيده دارند تنها الفاظ خير و شر و واجب و مستحب يا حرام و مكروه را مىنويسند و كارى به مباحات ندارند،اما عموميت تعبير آيه نشان مىدهد كه تمامى الفاظ و گفتار آدمى ثبت مىشود.(ج ٢٤٩/٢٢-٢٥٠.)
رَقَبَة:(مجادله٣/.)[**]
در اصل به معنى«گردن»است،ولى در آيۀ مورد بحث كنايه از انسان مىباشد و اين به
*)مٰا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّٰ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ.«هيچ سخنى را انسان(از خير و شر)تلفظ نمىكند مگر اين كه هماندم عتيدمراقب حاضر بر(نوشتن ثواب و عقاب)آن آماده است»ق١٨/.
**)وَ الَّذِينَ يُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسّٰا...مجادله٣/.