در روايتى مى‌خوانيم كه حضرت عيسى(ع)مى‌گويد:«قلب من نرم است و من خود را نزد خود كوچك مى‌دانم»(اشاره به اين كه نقطه مقابل جبّار و شقىّ،اين دو وصف است[١]گاهى،چنان كه«راغب»در مفردات مى‌گويد اين مادّه به معنى«رنج و تعب»مى‌آيد در آنجا كه«زكريا»به پروردگار عرض مى‌كند:

...وَ لَمْ أَكُنْ بِدُعٰائِكَ رَبِّ شَقِيًّا.«پروردگارا!من هرگز در دعاهايى كه كرده‌ام از درگاه تو محروم بازنگشتم »مريم٤/.

در حقيقت«شقاوت»در اين جا به معنى«تعب و رنج»است،يعنى من هرگز در خواسته‌هايم از تو به زحمت و مشقت نمى‌افتادم،چرا كه به سرعت مورد قبول تو واقع مى‌گشت.

(ج ٨/١٣ و ٥٤ و ١٥٨.)

اَشْقىٰ:(اعلى١١/.)[*]

به معنى«بدبخت‌تر»و اين واژه نيز از مادّۀ«شقاوت»گرفته شده كه به معانى مختلف آن پيش از اين اشاره شد،و امّا آيۀ مورد بحث به عكس العمل مردم در برابر تذكر وعظ و انذار مى‌پردازد و آنها را به دو گروه تقسيم مى‌كند،مى‌فرمايد:

«بزودى آنها كه از خدا مى‌ترسند و احساس مسئوليت مى‌كنند متذكر مى‌شوند،امّا بدبخت‌ترين افراد از آن دورى مى‌گزينند»(سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشىٰ وَ يَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى)اعلى١٠/ و ١١.

در بعضى از روايات آمده است كه ابن عباس مى‌گويد:«آيۀ«سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشىٰ»دربارۀ «عبد اللّه بن ام مكتوم»آن مرد نابيناى پاكدل حق‌طلب نازل شده،و بعضى گفته‌اند:«آيۀ«Bوَ يَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى»دربارۀ«وليد بن مغيره»و«عتبة بن ربيعه»است كه از سران شرك و كفر بودند[٢].

بعضى گفته‌اند كه منظور از«اشقى»در اين جا معاندين و دشمنان حق است،چرا كه مردم سه گروهند:گروهى عارف و آگاه،و گروهى متوقف و شاك،و گروهى معاند،و طبيعى است كه گروه اول و دوم از تذكرات منتفع مى‌شوند،تنها گروه سومند كه بهره مثبتى نمى‌گيرند و تنها تأثير

[١]تفسير فخر رازى،ذيل آيۀ مورد بحث.

[*]سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشىٰوَ يَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى.اعلى١٠/ و ١١.

[٢] تفسير قرطبى،ج ٧١١٠/١٠-قسمت دوم در تفسير كشاف و روح المعانى،ذيل آيات مورد بحث.