به گفتۀ«راغب»در«مفردات»آميخته شدن روشنايى روز به تاريكى شب است و لذا واژۀ «اشفاق»به معنى توجه و عنايت آميخته با ترس به كار مى‌رود(يا به معنى خوف و ترسى است كه آميخته با محبت و احترام باشد)،فى المثل هرگاه انسان نسبت به كسى علاقه داشته باشد و در عين حال از حوادثى دربارۀ او بيمناك شود به اين حالت«اشفاق»گويند،و آن شخص را «مشفق».[**](اين واژه هرگاه با«من»متعدى شود جنبۀ خوف در آن غلبه دارد و هرگاه با«فى»و «على»متعدى شود مسئله توجه و مراقبت در آن غلبه خواهد داشت و لذا انسان به دوستش مى‌گويد:«انا مشفق عليك»)[١].

ولى فخر رازى معتقد است كه واژۀ«شفق»در اصل به معنى«رقت»و«نازكى»است و لذا به لباس بسيار نازك«شفق»مى‌گويند و حالت«شفقت»به همان حالت رقت قلب اطلاق مى‌شود(ولى گفته راغب صحيح‌تر به نظر مى‌رسد).

به هر حال منظور از«شفق»در آيۀ مورد بحث(انشقاق١٦/.)همان روشنى آميختۀ با تاريكى در آغاز شب است و ازآنجا كه در آغاز شب،نخست سرخى كم‌رنگى در افق مغرب پيدا مى‌شود و بعد جاى خود را به سفيدى مى‌دهد،اختلاف شده است كه آيا شفق به آن سرخى اطلاق مى‌شود،يا سفيدى؟مشهور و معروف در ميان علما و دانشمندان و مفسران همان معنى (٢.ج ٣٠٤/١٣.«شفاعت در قيامت بى‌حساب نيست» ٣.ج ١١٤/١٧.«منظور از شفيع در آيۀ ٤،سورۀ الم سجده» ٤.ج ٥٢٨/٢٢.«سخنى دربارۀ شفاعت» ٥.ج ٢٥٧/٢٥.«شفيعان روز جزا»(با ذكر احاديث معتبر و مهمّ)

[*]فَلاٰ أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ.«سوگند به شفق!»انشقاق١٦/.

[**]إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ.«آنان كه از خوف پروردگارشان بيمناكند»مؤمنون٥٧/.(بنابراين با توجه به معناى«مشفق»چنين نتيجه مى‌گيريم كه ترس آنها از خداوند همچون ترس انسان از يك حادثۀوحشتناك نيست و همچنين«اشفاق»آنها همچون بيم انسان از يك موجود خطرناك نمى‌باشد،بلكه ترس و اشفاقشانآميزه‌اى است از احترام،عنايت و توجه،معرفت و احساس مسئوليت).«مفردات راغب»و تفسير صافى،ذيل آيۀ موردبحث.

[١] تفسير روح المعانى و مفردات راغب.