با توجه به آيۀ ٣٥ سورۀ احزاب[*]،در اين كه منظور از«ذكر كثير»چيست؟در روايات اسلامى و كلمات مفسران،تفسيرهاى گوناگونى ذكر شده كه ظاهر همه از قبيل مصداق است و مفهوم وسيع اين كلمه شامل همه آنها مى‌شود،از جمله در حديثى از پيغمبر گرامى(ص) مى‌خوانيم:

«هنگامى كه مرد همسرش را شبانگاه بيدار كند و هر دو وضو بگيرند و نماز(شب) بخوانند از مردان و زنانى خواهند بود كه بسيار ياد خدا مى‌كنند»[١].

و در حديثى از امام صادق(ع)مى‌خوانيم:

« هركس تسبيح فاطمه زهرا عليها السلام را در شب بگويد،مشمول اين آيه است»[٢].

بعضى از مفسران گفته‌اند:«ذكر كثير»آن است كه در حال قيام و قعود به هنگامى كه به بستر مى‌رود ياد خدا كند.

اما به هر حال ذكر نشانۀ فكر است،و فكر مقدمۀ عمل،هدف هرگز ذكر خالى از فكر و عمل نيست.

همچنين در حديثى كه در«صحيح ترمذى»و«مسند احمد»از ابو سعيد خدرى از پيامبر گرامى اسلام(ص)نقل شده چنين مى‌خوانيم:كه از آن حضرت پرسيدند« كدام‌يك از بندگان در روز قيامت از همه برتر است؟فرمود:

الذاكرون الله كثيرا.«آنها كه خدا را بسيار ياد مى‌كنند».

ابو سعيد مى‌گويد:عرض كردم يا رسول اللّه«آيا چنين كسانى حتى از جنگجويان راه خدا والامقام‌ترند ؟»فرمود:«اگر با شمشيرش آن‌قدر بر پيكر كفار و مشركان بزند كه شمشيرش بشكند و با خون رنگين شود آنها كه ياد خدا بسيار مى‌كنند از او برترند!»[٣]،چرا كه جهاد خالصانه بدون ذكر كثير خداوند ممكن نيست.

و از اين جا معلوم مى‌شود كه ذكر كثير معنى وسيعى دارد و اگر در بعضى از روايات به تسبيح حضرت فاطمه عليها السلام و در كلمات بعضى از مفسران به ذكر صفات عليا و اسماءِ حسنى و

[*]...وَ الذّٰاكِرِينَ اللّٰهَ كَثِيراً وَ الذّٰاكِرٰاتِ أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً.«...و مردانى كه بسيار ياد خدا هستند و زنانى كهبسيار ياد خدا مى‌كنند،خداوند براى همۀ آنها مغفرت و پاداش عظيمى فراهم ساخته است»احزاب٣٥/.

[١] مجمع البيان و تفسير قرطبى،ذيل آيه.

[٢] مجمع البيان،ذيل آيه.

[٣] در المنثور،طبق نقل الميزان،ج ٣٥٣/١٦.