شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٥١١ - شَقَقْن١٦٤٨ ا (عبس٢٦/ )
فلاسفه و عرفا،اولى به مقام«تخليه»اشاره مىكند و دومى به مقام«تحليه».(ج ٢٣٧/١٢.)
ش ق ق
شَقَقْنٰا:(عبس٢٦/.)[*]
در اصل از مادّۀ«شقّ»به معنى«شكافتن و پراكنده كردن»است.
خداوند در اين آيه مىفرمايد:«سپس زمين را از هم شكافتيم»،بسيارى از مفسران گفتهاند كه اين شكافتن اشاره به شكافتن زمين بهوسيله جوانههاى گياهان است و براستى اين يكى از عجايب است كه جوانهاى باآنهمه نرمى و لطافت خاكهاى سخت را مىشكافد،و گاه در كوهستانها از لابلاى سنگها عبور مىكند و سر بيرون مىآورد،چه قدرت عظيمى خالق بزرگ در اين جوانۀ لطيف آفريده است كه مىتواند اين چنين قدرتنمايى كند! بعضى نيز احتمال دادهاند كه منظور شكافتن زمين بهوسيلۀ شخم زدن انسانها،يا حتّى بهوسيلۀ كرمهايى است كه نوعى عمل شخم زدن را توأم با اعمال حياتى ديگر در زمين انجام مىدهند! درست است كه شخم زدن كار انسان است،ولى از آنجا كه تمام وسايل آن را خدا در اختيار او گذاشته،به خداوند نسبت داده شده است.
تفسير سومى كه براى اين تعبير به نظر مىرسد و از جهاتى ترجيح دارد اين است كه منظور از شكافتن زمين،خرد شدن سنگهاى سطح آن است.
توضيح اين كه:در آغاز،سطح زمين را قشر عظيمى از سنگها پوشانده بود،بارانهاى سيلابى پىدرپى فروباريدند و سنگها را شكافتند،ذرات آن را جدا كردند و در قسمتهاى گود زمين گستردند و به اين ترتيب تودۀ خاك قابل زراعت تشكيل شد،و هم اكنون نيز سيلابها قسمتى از آنها را در خود حل كرده به دريا مىريزند،اما خاكهاى جديدى كه بهوسيلۀ برف و باران مجددا تشكيل مىشود جاى آن را مىگيرد وگرنه انسان گرفتار كمبود خاك زراعتى مىشد.
به اين ترتيب آيه اشاره به يكى از معجزات علمى قرآن است كه نشان مىدهد اول بارانها فرومىبارند و سپس زمينها شكافته مىشوند و آمادۀ زراعت مىگردند،نه تنها در روزهاى نخست اين عمل صورت گرفته كه امروز نيز ادامه دارد.
[*]ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا.عبس٢٦/.