شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ٣٥٧ - يَسْطُرُون (قلم١/ )
بود،چه كسى آن را پيش از تولّد ما مسطح و قابل استفاده ساخت؟اينها همه امورى است كه قرآن ما را به انديشه كردن در آن دعوت مىكند.(ج ٤٣١/٢٦.)
س ط ر
يَسْطُرُون:(قلم١/.)[*]
از مادّۀ«سطر»(بر وزن سطح)به معنى«نوشتن و رديف هم قرار دادن»است[سطر، يسطر،سطرا].آيۀ مورد بحث به دو موضوع از مهمترين مسائل زندگى بشر سوگند ياد مىكند و مىگويد:
«سوگند به قلم و آنچه را با قلم مىنويسند»(وَ الْقَلَمِ وَ مٰا يَسْطُرُونَ)قلم١/.
چه سوگند عجيبى!در واقع آنچه به آن در اين جا سوگند ياد شده است ظاهرا موضوع كوچكى است:يك قطعه نى و يا چيزى شبيه به آن،و كمى مادّۀ سياه رنگ و سپس سطورى كه بر صفحۀ كاغذ ناچيز رقم زده مىشود.
امّا در واقع اين همان چيزى است كه سرچشمۀ پيدايش تمام تمدنهاى انسانى و پيشرفت و تكامل علوم و بيدارى انديشهها و افكار و شكل گرفتن مذهبها و سرچشمۀ هدايت و آگاهى بشر است،تا آنجا كه دوران زندگى بشر را به دو دوران تقسيم مىكند«دوران تاريخ»و«دوران قبل از تاريخ»،دوران تاريخ بشر از زمانى شروع مىشود كه خط اختراع شد و انسان توانست ماجراى زندگى خود را بر صفحات نقش كند و يا به تعبير ديگر دورانى است كه انسان دست به قلم گرديد و از او«ما يسطرون»يادگار ماند.
عظمت اين سوگند هنگامى آشكارتر مىشود كه توجه داشته باشيم آن روزى كه اين آيات نازل گشت،نويسنده و ارباب قلمى در آن محيط وجود نداشت و اگر كسانى مختصر سواد خواندن و نوشتن را داشتند تعداد آنها در كل سرزمين مكه كه مركز عبادى و سياسى و اقتصادى حجاز بود به بيست نفر نمىرسيد،آرى سوگند به قلم ياد كردن در چنين محيطى عظمت خاصى دارد.و جالب اين كه:در نخستين آياتى كه در«جبل النور»و غار«حرا»بر قلب پاك پيامبر (ص)نازل شد نيز به مقام والاى قلم اشاره شده،آنجا كه مىفرمايد:
«بخوان به نام پروردگارت كه مخلوقات را آفريد و انسان را از خون بستهاى ايجاد كرد،
[*]ن وَ الْقَلَمِ وَ مٰا يَسْطُرُونَ.«ن،سوگند به قلم و آنچه را با قلم مىنويسد»قلم١/.