شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ١٨ - مُدَّخَل (توبه٥٧/ )
كه در زمان و مكان و كارها به كار مىرود،مانند آيۀ مورد بحث كه مىفرمايد:
«...هر زمان زكريا وارد محراب مريم مىشد غذاى مخصوصى در آنجا مىديد...»(كُلَّمٰا دَخَلَ عَلَيْهٰا زَكَرِيَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً)آل عمران٣٧/.
كلماتِ:يَدْخُلُونَهٰا(نحل٣١/.)و نيز:اُدْخُلىٖ(نمل٤٤/.)فَادْخُلىٖ(فجر٢٩/.)همۀ اينها و نظاير آن از مادّه مذكور گرفته شدهاند.(ج ٣٩٨/٢ و مفردات راغب)
مُدَّخَل:(توبه٥٧/.)[*]
به معنى«راههاى پنهانى»است مانند نقبهايى كه در زير زمين مىزنند و از آن وارد محلى مىشوند،كلماتِ:اِدَّخَلَ،اِدّخالاً يعنى به زحمت در جايى وارد شدن و ازآنجا به سختى عبور كردن است و در اصل«اِدْتَخل»بوده است.
آيۀ مورد بحث يكى ديگر از اعمال و حالات منافقان را ترسيم مىكند و شدت بغض و عداوت و نفرت آنها را از مؤمنان در عبارتى كوتاه اما بسيار رسا و گويا منعكس مىسازد، مىگويد:
«آنها چنان هستند كه اگر پناهگاهى(همانند يك دژ محكم)بيابند،يا دسترسى به غارهايى در كوهها داشته باشند،يا بتوانند راهى در زير زمين پيدا كنند،با سرعت هرچه بيشتر بهسوى آن مىشتابند»توبه٥٧/.
در واقع چون منافقان تكيهگاهى در باطن ندارند،همواره گرفتار ترس و وحشتى عظيم هستند و به خاطر همين ترس و وحشت هيچگاه آنچه در باطن دارند اظهار نمىكنند و چون از خدا نمىترسند از همه چيز مىترسند و دائماً در حال وحشت به سر مىبرند،در حالى كه مؤمنان راستين در سايۀ ايمان آرامش و شهامت خاصى دارند.
در آيۀ ٨٠ سورۀ اسراء[**]به واژههاى«مُدْخَلْ»و«مُخْرَجْ»بر مىخوريم كه به معنى «ادخال»و«اخراج»است و به اين ترتيب معنى مصدرى را مىرساند.(ج ٤٥٢/٧،ج ٢٢٥/١٢.)
[*]لو يجدون ملجأ او مغارات او مدّخلا لولّوا اليه و هم يجمحون.توبه٥٧/.
[**]وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ...«و بگو:پروردگارا!مرا(در هر كار)صادقانه وارد كن وصادقانه خارج نما...»يعنى«ورود»و«خروج»مرا در هر كار صادقانه قرار ده.اسراء٨٠/.