«آيا آنها(مشركان توطئه‌گر)مخلوقات خدا را نديدند كه چگونه سايه‌هاشان از راست و چپ حركت دارند و با خضوع براى خدا سجده مى‌كنند»(سُجَّداً لِلّٰهِ وَ هُمْ دٰاخِرُونَ)نحل٤٨/.

هنگامى كه انسان در موقع طلوع آفتاب رو به طرف جنوب بايستد مى‌بيند قرص خورشيد از سمت چپ،از افق مشرق سر بر مى‌آورد و سايۀ همۀ اجسام به طرف راست او مى‌افتند كه همان طرف غرب است.اين امر همچنان ادامه دارد و سايه‌ها مرتباً به طرف راست جابجا مى‌شوند،تا زوال ظهر در اين هنگام،سايه‌ها به طرف چپ تغيير مكان مى‌دهند تا هنگام غروب آفتاب كه سايه‌هاى بزرگ و طولانى اجسام در طرف مشرق گسترده مى‌شوند و با غروب آفتاب، همۀ آنها پنهان مى‌گردند.

در اين جا خداوند حركت سايه‌هاى اجسام را در راست و چپ به عنوان نشانه‌اى از عظمتش معرفى مى‌كند و آنها را در حال سجده براى پروردگار،تواضع و خضوع مى‌داند.

همچنين در ذيل آيۀ ٦٠ سورۀ مؤمن[*]به كلمۀ«داخِرين»بر مى‌خوريم.در اين آيه خداوند كسانى را كه از دعا كردن[**]ابا دارند شديداً تهديد مى‌كند،مى‌فرمايد:

«...كسانى كه از عبادت من استكبار مى‌ورزند بزودى با ذلت و خوارى وارد دوزخ مى‌شوند»(سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِينَ)مؤمن٦٠/.

كه البته اين ذلت و خوارى،كيفر آن تكبر و خودبرتربينى مى‌باشد.[***](ج ٢٥٢/١١،ج /٢٠ ١٤٦-١٤٧.)

دخ‌ل

دَخَلَ:(آل عمران٣٧/.)[****]

در اصل از«دُخول»به معنى«داخل شدن،در آمدن،وارد شدن»است(نقطۀ مقابل خروج)

[*]...إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِينَ.مؤمن٦٠/.

[**] بعضى از مفسران به پيروى از ابن عباس مفسر معروف احتمال داده‌اند كه كلمۀ«دعا»در آيۀ مورد بحث به معنىتوحيد و عبادت پروردگار است،ولى غالب مفسران كلمۀ«دعا و خواندن»را در اين جا به همان معنى معروفش تفسير كرده‌اند.

[***] در جلد ١٩،صفحه ٢٩ تفسير نمونه،ذيل آيه ١٨ سورۀ صافات(قُلْ نَعَمْ وَ أَنْتُمْ دٰاخِرُونَ)دربارۀ«داخر»گفتگو شدهاست.

[****]...كُلَّمٰا دَخَلَ عَلَيْهٰا زَكَرِيَّا الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً...آل عمران٣٧/.