شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ١٣٩ - ذو القرنين (كهف٨٣/ )
آيۀ مورد بحث مىفرمايد:
«و اگر(به خاطر جنگ يا خطر ديگرى)بترسيد،(نماز را)در حال پياده يا سواره انجام دهيد...»(فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُكْبٰاناً)بقره٢٣٩/.
آيۀ فوق تصريح مىكند كه به هنگام ترس از دشمن در ميدان نبرد يا مانند آن مىتوانيد نماز را در حالتى كه پياده يا سواره در حال حركت و فعاليت هستيد انجام دهيد.
در اين آيه تأكيد شده است كه حتى در سختترين شرايط همانند صفحۀ جنگ نبايد نماز را ترك كنيد با اين تفاوت كه اگر در معرض خطر قرار گرفته باشيد،بسيارى از شرايط نماز همچون رو به قبله بودن،و انجام ركوع و سجود به طور متعارف و امثال آن ساقط مىشود و مىتوانيد ركوع و سجود را با ايما و اشاره بهجاآوريد.
چنان كه نقل شده است امير مؤمنان(ع)در بعضى از جنگها دستور مىداد تا هنگام جنگ با ايما و اشاره نماز بخوانند[١]و نيز در حديث ديگرى وارد شده است كه پيغمبر(ص)در جنگ احزاب با اشاره نماز خواند.
امام كاظم(ع)در پاسخ اين سؤال كه اگر شخصى گرفتار حيوان درندهاى شود و نتواند كوچكترين حركتى به خود بدهد،وقت نماز هم تنگ شده باشد چه وظيفهاى دارد؟فرمود:
«با همان وضعى كه دارد بايد نماز بخواند گرچه پشت به قبله باشد[٢]» اين نماز همان نماز خوف است كه فقها در كتابهاى فقهى در اطراف آن به طور مفصل بحث كردهاند.بنابراين آيه مىگويد:بايد برنامه نماز و پيوند كانون دل با آفريدگار جهان در همه حالات برقرار باشد تا در همۀ حالات با دل بستن به خالق يكتا نقطه اتّكا و اميدى براى انسان به وجود آيد و در ميدان،جنگ هم،نماز و توجه به خدا فراموش نشود.[*](ج ١٤٧/٢-١٤٨.)
اَرْجُل:(مائده٦/.)[**]
جمع«رجل»[***]به معنى«پاها»است.آيۀ مورد بحث از طيبات روح و آنچه باعث
١)تفسير نور الثقلين.
٢) وسائل الشيعه،ج ٥،ابواب صلاة الخوف.
*) در تفسير نمونه،جلد ١٤،صفحه ٦٩ ذيل آيۀ ٢٧ سوره حج دربارۀ«رجال»(جمع راجل)مختصرى اشاره شدهاست.
**)...وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ...مائده٦/.
***)اُرْكُضْ بِرِجْلِكَ...«پاى خود به زمين(مراد ايّوب است)بكش(كه پهلويت چشمهاى خنك و نوشيدنى ايجاد