اين صحنه‌هاى زشت و زيبا،وحشتناك و دلپذير،سرور آفرين و غم‌انگيز كه انسان در خواب مى‌بيند چيست؟ آيا اينها مربوط به گذشته است كه در اعماق روح انسان لانه كرده و با تغييرات و تبديلاتى خودنمايى مى‌كنند و يا مربوط به آينده است كه به‌وسيلۀ دستگاه گيرندۀ حساس روح آدمى از طريق ارتباط مرموزى از حوادث آينده عكسبردارى مى‌كند،و يا انواع و اقسام مختلفى دارد كه بعضى مربوط به گذشته و بعضى مربوط به آينده و قسمتى نتيجۀ تمايلات و خواستهاى ارضا نشده است.

قرآن در آيات متعددى صراحت دارد كه حد اقل،پاره‌اى از خوابها،انعكاسى از آيندۀ دور يا نزديك مى‌باشد.

در داستان خواب يوسف و همچنين داستان خواب زندانيان(يوسف٣٦/.)و داستان خواب عزيز مصر(يوسف٤٣/.)به چند نمونه خواب بر مى‌خوريم كه همۀ آنها از حوادث آينده پرده برداشته است؛بعضى از اين حوادث نسبة دور مانند خواب يوسف كه مى‌گويند بعد از چهل سال به تحقق پيوست و بعضى در آينده نزديكتر مانند خواب عزيز مصر و همبندهاى يوسف به وقوع پيوست.

در غير اين سوره اشاره به«خوابهاى تعبيردار»ديگرى نيز شده،مانند رؤياى پيغمبر(ص) كه در سورۀ فتح به آن اشاره شده و خواب ابراهيم كه در سوره صافات آمده است(اين خواب، هم فرمان الهى بود و هم تعبير داشت).

جالب اين كه در روايتى از پيامبر(ص)چنين مى‌خوانيم:

«خواب و رؤيا سه گونه است گاهى بشارتى از ناحيۀ خداوند است گاه وسيلۀ غم و اندوه از سوى شيطان و گاه مسائلى است كه انسان در فكر خود مى‌پروراند و آن را در خواب مى‌بيند[١]».

روشن است كه خوابهاى شيطانى چيزى نيست كه تعبير داشته باشد،اما خوابهاى رحمانى

*)قٰالَ يٰا بُنَيَّ لاٰ تَقْصُصْ رُؤْيٰاكَ عَلىٰ إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْداً...«(يعقوب)گفت:فرزندم!خواب خود را براىبرادرانت بازگو مكن كه براى تو نقشه خطرناك مى‌كشند...»يوسف٥/.

١) بحار الانوار،ج ٤٤١/١٤-بعضى از دانشمندان قسم چهارمى بر اين خوابها افزوده‌اند و آن خوابى است كه نتيجۀمستقيم وضع مزاجى و جسمانى انسان است.