شرح و تفسیر لغات قرآن بر اساس تفسیر نمونه - شریعتمداری، جعفر - الصفحة ١١ - اَدْبار السُّجُود (ق٤٠/ )
ج ٢٣٢/٦،ج ١٠٠/٧.)
دُبُر:(قمر٤٥/.)[*]
به معنى«پشت»در مقابل«قُبُل»به معنى«پيش رو»است و ذكر آن در آيۀ مورد بحث براى بيان پشت كردن به ميدان جنگ به طور كامل است.
آيه مىفرمايد:
«جمعشان بزودى شكست مىخورد و پا به فرار مىگذارند»(وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ).
اين پيشگويى در ميدان بدر و ساير جنگهاى اسلامى جامه عمل به خود پوشيد و سرانجام جمعيت قدرتمند كفار متلاشى شدند و فرار كردند.
همچنين در آيۀ ٢٥ سورۀ يوسف مىخوانيم:
وَ اسْتَبَقَا الْبٰابَ وَ قَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ...«و هر دو بهسوى در دويدند در حالى كه همسر عزيز،يوسف را تعقيب مىكرد و پيراهن او را از پشت پاره كرد...» آيۀ مذكور دربارۀ مبارزۀ يوسف(ع)در برابر همسر عزيز،آن زن عشوه گر است.يوسف احساس كرد كه اگر بيش از اين در آن لغزشگاه بماند خطرناك است و بايد خود را از آن محل دور سازد و لذا«با سرعت بهسوى در كاخ دويد تا در را باز كند و خارج شود،همسر عزيز نيز بىتفاوت نماند،او نيز به دنبال يوسف بهسوى در دويد تا مانع خروج او شود و براى اين منظور پيراهن او را از پشت سر گرفت و به عقب كشيد،به طورى كه پشت پيراهن از طرف طول پاره شد»يوسف٢٥/.(ج ٣٨٣/٩،ج ٧٢/٢٣.)
اَدْبار السُّجُود:(ق٤٠/.)[**]
واژۀ«ادبار»(بر وزن ابزار)جمع«دُبُر»به معنى«پشت»است،بنابراين«أَدْبٰارَ السُّجُودِ»در آيۀ مورد بحث به معنى«بعد از سجدهها»است.آيه مىفرمايد:
«و در بخشى از شب او را تسبيح كن،و بعد از سجدهها!»(وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ).
لكن بايد توجه داشت كه واژۀ«ادبار»(بر وزن اقبال)به معنى«پشت كردن»است، همچنان كه در آيۀ ٤٩ سورۀ طور مىخوانيم:
[*]سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ.قمر٤٥/.
[**]وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ.ق٤٠/.