فريد الدّين ابو حامد محمّد بن ابى بكر ابراهيم بن اسحق نيشابورى متخلص به «عطّار» يا «فريد» در ششم شعبان سال ٥١٣ يا ٥٣٠ ه‌ ق. در قريه «كدكن» از اعمال نيشابور تولد يافت. پدر و مادرش هر دو زاهد و صوفى و اهل معنى بودند. پدرش ابراهيم مدتى طولانى مى‌زيسته و تا هنگامى كه عطّار اسرار نامه را به نظم در آورد، در قيد حيات بود.

جامى، عطّار را مريد سلطان العاشقين مجد الدّين بغدادى مى‌داند، و قاضى نور اللّه شوشترى معتقد است كه عطّار، خرقه از دست وى پوشيده است. اهتمام و علاقه‌ى او به گردآورى قصص آموزنده‌ى صوفيه امرى آشكار و شايان توجه است. چنانكه از مقدمه‌ى «تذكرة الاولياء» برمى‌آيد و آثار عطّار هم گواهى مى‌دهند او به تتبّع احوال و جمع اقوال مشايخ صوفيه و گردآورى حكايات آنان عشقى شگفت داشته است. عطّار در كتاب تذكرة الاولياء ٩٨٠ حكايت و ٢٨٦٤ سخن از مشايخ را گرد آورده و ذخيره‌ى عظيم و بسيار گران‌بهايى به زبان فارسى تقديم نموده است.

آثار منظوم او پر از حكايات و قصص است، و در چهار مثنوى «منطق الطير»، «اسرار نامه»، «الهى نامه» و «مصيبت نامه» ٨٩٧ حكايت از صوفيان آورده است. و شايد بتوان گفت در آثار هيچيك از شعراى فارسى زبان، اين مايه از قصص نتوان يافت.

در مورد مذهب عطّار بدون شك او پيرو مذهب اهل سنّت بود. اما اخلاص و ارادت و نحوه‌ى ستايش او از حضرت على (ع) و فرزندان آن بزرگوار به طور صدق‌آميز و مبتنى بر حسن اعتقاد است، كه قاضى نور اللّه شوشترى وى را شيعه‌ى پاك و خالص شمرده، اما سخن راست آن است كه بزرگان اهل سنت هرگز منكر فضايل على (ع) نبوده و نيستند. به همين سبب عطار در مناقب اهل بيت (ع) و تعرّض به اعداى جفا كار ايشان، اشعارى سروده است.

مطالعه در آثار عطّار نشان مى‌دهد كه بر علوم عقلى و نقلى تسلّط و آشنايى داشته و مطّلع از علوم و فنون ادبى و حكمت و كلام و نجوم و محيط بر علوم دينى بخصوص تفسير قرآن و حديث و قصص و روايات و فقه بوده است. و به اقتضاى شغل خود بصير در گياه‌شناسى و معرفت خواص ادويه و عقاقير و آگاهى از مبادى طب داشته است.

آثار مسلّم عطّار عبارتند از: چهار مثنوى «منطق الطير يا مقامات طيور»، «اسرار نامه»، «الهى نامه» و «مصيبت نامه»، همچنين كتاب «خسرو نامه» كه در ميان مثنويات شيخ عطّار تنها منظومه‌ايست كه چون ويس و رامين، خسرو و شيرين، ليلى و مجنون از ماجراى عشق دو دلداده و داستان زندگانى دو شاهزاده سخن مى‌گويد. عطّار كه بعد از نوشتن چهار مثنوى، سه سال لب فرو بسته و خاموش بود، اين داستان را با دستاويز بيان حقايق معارف و عرفان به نظم كشيد. ابيات خسرو نامه به اختلاف از ٧٦٠٠ تا ٨٣٦٤ بيت آمده است.١

از ديگر آثار عطّار: «جواهر نامه»، «شرح القلب»، «ديوان قصايد و عزليات»، «مختار نامه» مى‌باشد. اگر به اين ٩ كتاب منظوم كتاب «تذكرة الاولياء» را كه به نثر نوشته شده، بيفزاييم آثار او به ده كتاب بالغ مى‌شود.

بالاترين خصوصيت آثار منظوم و منثور عطّار آن است كه براى هدايت و راهنمايى جامعه گفته شده و در روزگارى كه غالب شعرا فكر خود را در مدح و هجو و هزل به كار مى‌بردند، او نظر خود را از امرا و حكام به جامعه‌ى انسانى و خدمت به حقيقت معطوف ساخته و بشر را به يگانگى و وحدت و بلند نظرى و دورى از تعصّب دعوت كرده است.

عطّار در حادثه‌ى فتح نيشابور و كشتار عام آن شهر به دست مغولان در نيمه‌ى دوم ماه صفر سال ٦١٨ هجرى در موضعى به

[١] خسرو نامه؛ ص ١٣.