شمس الشعرا، ميرزا محمّد على فرزند قنبر على سدهى اصفهانى و متخلّص به «سروش» قصيده‌سراى معروف قرن سيزدهم هجرى است كه در «سده» اصفهان در حدود سال ١٢٢٨ ه‌ ق. متولد شد. وى شاعر ايرانى عهد قاجاريه است كه از دوران كودكى آثار نبوغ شاعرى را از خود بروز مى‌داد و توجه ارباب ذوق را به خود جلب مى‌كرد. وى تحصيلات خود را در اصفهان كامل كرد.

اين شاعر توانا در سن ١٥ سالگى قصيده‌اى در مدح آية اللّه سيد محمد باقر رشتى سرود و مورد عنايت خاصّ وى قرار گرفت و نزد او درس خواند. سروش عاقبت از اصفهان مسافرت كرد و به تهران آمد و در شمار برگزيدگان دربار ناصر الدّين شاه قرار گرفت. بعد از فوت قاآنى بزرگترين شاعر دربار شد و از شاه لقب «شمس الشعرا» گرفت. وفات او در سال ١٢٨٥ هجرى در سن ٥٧ سالگى در تهران اتّفاق افتاد.

سروش در قصيده‌سرايى مهارت خاص داشت و سبك شاعران دوره‌ى بازگشت ادبى در قصايد او به كمال رسيده است. قصايد او تقليد انورى. امير معزّى و فرخى سيستانى است. با وجود تصنّع و تكلف زياد، اشعارش كاملا شاعرانه و فرهمندانه است.

آثار سروش عبارتند از: مثنوى «روضة الاسرار» در مراثى اهل بيت عصمت (ع). «شمس المناقب» حاوى قصايد در مدح و منقبت رسول اكرم (ص) و خاندان نبوّت و شصت بند مرثيه و يك بند مثنوى به نام «روضة الانوار» در ذكر واقعه كربلا و ديوانى به نام زينة المدايح.

ديوان قصايد، غزليات و مسمّطات با مقدمه‌ى استاد فقيد جلال همايى در دو جلد چاپ شده است.١

-*-
دارم اندر دست خونين خامه‌اى ***** تا كه بنويسم مصيبت نامه‌اى
ليك مى‌ترسم كه سوزد خامه‌ام ***** همچنان ننوشته ماند نامه‌ام
بشنو از معصوم اين معنىّ نغز ***** پوست را بدورد كن، بر گير مغز
بود روزى در مقام خود خليل ***** غرق تسبيح خداوند جليل
گفت حق برگو بدو جبريل را ***** كه ببر حلقوم اسمعيل را
در يكى دل نيست گنجاى دو دوست ***** زين دو يك، يا حبّ ما يا حبّ اوست
كش نمايد ذبح اسمعيل سهل ***** چون ببينند حال شاه و حال اهل
گفت بنگر عاشق خاصّ مرا ***** خوش به خون خويش غوّاص مرا
آن برادر دادنش در راه ما ***** و آن سپردن جان به قربانگاه ما
و آن برادرزادگان مقبلش ***** خاصّه اكبر، ميوه‌ى باغ دلش
چونكه ابراهيم او را بنگريست ***** بر شه لب تشنه بسيارى گريست
گفت حق بر گريه‌ات احسنت و زه! ***** كه بود از ذبح اسمعيل به
چون گرستى بر خديو كربلا ***** كردم از فرزند تو دور اين بلا

[١] از صبا تا نيما؛ ج ١، ص ٨٦. دايرة المعارف فارسى مصاحب، ج ١، ص ١٢٩٥. فرهنگ شاعران زبان فارسى؛ ص ٢٧٦.