ابو المفاخر منجيك فاخر رازى از شعراى شيعى اواخر سده‌ى پنجم و اوايل سده‌ى ششم هجرى است كه در عهد سلجوقى بود و دولتشاه سمرقندى درباره‌ى او آورده كه: «او به روزگار دولت سلطان غياث الدّين محمّد بن ملكشاه مى‌زيست و دانشمندى كامل و شاعر و اديبى فاضل بود. و در فنون علم بهره‌اى تمام داشت و او را يكى از استادان مى‌دانند. وراى شعر و شاعرى او را انواع فضايل است». اشعار١ او بيشتر بر طريق لغز واقع شده و اين صنعت او را مسلّم است. امّا شهرت عمده‌ى وى به واسطه‌ى سرودن قصايد در منقبت ائمه‌ى اطهار (ع) بالاخص على بن موسى الرضا (ع) بوده است. از قصايد معروف او كه در تشبيهات و استعارات در زمره‌ى بهترين قصايد به شمار مى‌رود و شعراى بسيارى به تتبع در آن پرداخته و آن را جواب گفته‌اند شعرى با مطلع:
«بال مرصع بسوخت مرغ ملمع بدن ***** اشك زليخا بريخت يوسف گل پيرهن»

است كه در منقبت امام هشتم (ع) است. بر اين قصيده شروح بسيارى نوشته شده است.٢

-*-
صفحه‌ى صندوق چرخ گشت نگونسار باز ***** كرد برون مار صبح مُهره‌ى مِهر از دهن٣
دوش دگرگونه داد طارم نيلوفرى٤ ***** در بن طاسى دو مرد بر سر نعشى دو زن
صبح برآمد ز كوه دامن اطلس‌كشان ***** چون نفس جبرئيل از گلوى اهرمن
نور چراغ سهيل گوهر تاج قباد ***** ششترى مشترى مطرح تخت پشن
بر فلك و بر هوا ريخته و بيخته ***** لؤلؤ لالا بكيل عنبر سارا بمن
زهره ز خاتون خلد خنده زنان در نقاب ***** ماه چو طاوس نر جلوه‌كنان در چمن
مهر به خوناب گرم غرق شده چون حسين (ع) ***** صبح به الماس قهر خسته شده چون حسن (ع)
روى ره كهكشان جاده‌ى او كوفته ***** از لب درياى چين تا در شهر يمن
قبه‌ى خضرا به وصف هم صدف و هم گهر ***** قامت جوزا٥ به شكل هم صنم و هم شمن
چون ز شب اندك گذشت قرعه دو ساعت ز روز ***** پيك خوراسان نمود راه روى خراسان به من
خوشه پروين نهاد توشه در انبان دل ***** تحفه‌ى آن گوشه را بى‌گره و بى‌شكن
برد مرا بارگى بر سر هنجار طوس ***** راهبرى چون صراط راه روى چون چمن
ناقه‌ى چون ريسمان گردن دنبال او ***** او به حرير خطا درزى سوزن شكن

[١] تذكرة الشعراء؛ ص ٦١ و ٦٢.

[٢] مجمع الفصحاء؛ ج ٢، ص ٩٣٦.

[٣] مقصود بيت اول طلوع خورشيد مى‌باشد.

[٤] طارم نيلوفرى: كنايه از آسمان.

[٥] جوزا: نام برجى است از بروج آسمان در اصل لغت جوزا به معنى گوسفند سياه است كه ميان او سپيد باشد. چون اين گوسفند در ميان گله كاملا نمودار است هم چنين برج مذكور نيز نسبت به ديگر بروج كواكب روشنى دارد و در ميان همۀ بروج ممتاز است.