حكيم، اديب، عارف، شاعر و مترجم نامور حضرت آية اللّه محى الدّين ميرزا مهدى الهى قمشه‌اى در سال ١٢٨٣ ه‌. ش. در «قُمشه» از توابع اصفهان متولد شد. پدرانش از سادات بحرين بودند كه در زمان نادر شاه به ايران آمده و در قمشه سكونت گزيدند. دروس مقدماتى را در زادگاه خود فرا گرفت و سپس راهى اصفهان و بعد مشهد گرديد و به تحصيل و تكميل دانش پرداخت و پس از سپرى كردن دوران تحصيل به تهران آمد و به عنوان استاد دانشگاه الهيات به تدريس فلسفه و ديگر علوم اسلامى پرداخت و در كنار تدريس و تهذيب نفوس و تربيت شاگردان به تدوين آثار ارزشمند علمى پرداخت و سرانجام در ٢٥ ارديبهشت سال ١٣٥٢ شمسى مطابق با ١٢ ربيع الثانى ١٣٩٣ قمرى در حالى كه به كار علمى و تحقيق مشغول بود از دنيا رحلت فرمود.

آثار علمى و ادبى حكيم الهى قمشه‌اى را مى‌توان به سه دسته تقسيم كرد:

١ - آثار فلسفى و عرفانى شامل «حكمت الهى»، كه متضمن شرح فصوص الحكمة منسوب به فارابى است. «توحيد هوشمندان»، «رساله در سير و سلوك عارفان».

٢ - آثار دينى و مذهبى شامل ترجمه‌ى قرآن كريم كه به علت اشتمال بر نكات مهم تفسير به «خلاصة التفاسير» شهرت يافته است. ترجمه و شرح صحيفه‌ى سجاديه (ع)، ترجمه ادعيه مفاتيح الجنان، تصحيح و تحشيه (پاورقى) تفسير ابو الفتوح رازى.

٣ - آثار شعرى و ادبى شامل «نغمه‌هاى الهى» مشتمل بر متن خطبه‌ى همّام از نهج البلاغه بر وزن خسرو و شيرين. «نغمه‌ى حسينى» در شرح زندگانى و شهادت حسين بن على (ع) كه بر وزن مخزن الاسرار نظامى نوشته شده و قطعه مناجات آن حضرت با شاهد يكتاى عالم از قطعات برجسته كتاب است. «نغمه عشاق» مجموعه غزليات، قصايد، رباعيات و ترجيعات الهى است كه نقطه‌ى كمال شعرى اوست.١

-*-

شهادت هانى:
هانى زندانى عشق و وفا ***** چون شد و ز آن شوم چه ديد از جفا؟
گفت كشندش سر بازار زار ***** تا بكشند از دم تيغ شرار
گشت شهيد آن شه مهمان‌نواز ***** درگه رضوان به رُخش گشت باز
كشته‌ى حق زنده‌ى جاويد گشت ***** ذرّه‌ى او غيرت خورشيد گشت
كشته‌ى حق يافت ز سرّ حيات ***** هستى مطلق كه ندارد ممات
كشته‌ى حق يار هم آغوش اوست ***** ملك و ملك جمله فراموش اوست
كشته‌ى حق برگ گلشن پژمرد ***** لطف ازل باغ گلشن پرورد
كشته‌ى حق جامه‌ى تن بردريد ***** جانش به گلزار ابد برپريد
كشته‌ى حق هستى مطلق شود ***** نيست فنا باقى بالحق شود٢

[١] كوچۀ مهر؛ ص ٩ و ١٠.

[٢] نغمه‌ى حسينى؛ ص ٣٧.