دانشنامه شعر عاشورایی - محمد زاده، مرضیه - الصفحة ٧٢٩ - ابو سعيد ابى الخير
ابو سعيد ابى الخير
فضل اللّه بن ابى الخير، محمد بن احمد ميهنى يكى از اعاظم مشايخ صوفيه است وى در اول محرّم سال ٣٥٧ ه ق. در مهنه يا ميهنه يكى از قراء بزرگ ناحيه خابران خراسان بين ابيورد و سرخس به دنيا آمد پدرش پيشه عطارى داشت و دوستدار اهل تصوف بود، بنابراين او از ابتدا با صوفيه آشنا شد. وى در ابتدا به تحصيل صرف و نحو و فقه و تفسير پرداخت و از همان صغر سن رياضيات شاقه مىكشيد تا به ذيل تربيت شيخ ابو الفضل سرخسى رسيد و از آن به بعد همهى عمر را صرف طى طريق كرد. او در ميان صوفيه جايگاه بزرگى داراست و تقريبا در تمام كتب تراجم احوال صوفيه ذكرى از احوال و اقوال وى آمده است. حتى او را لقب «سلطان» دادهاند. ابو سعيد نخستين كسى است از مشايخ صوفيه ايران كه احوال و آراء خود را به زبان شعر در آورده است. او در مجالس خويش اشعار زيادى به فارسى و عربى انشاء مىكرد و رباعياتى به نام او مشهور است. ولى از خود شيخ نه ديوان شعرى مانده و نه كتابى به نثر. از زمانهاى قديم، مجموعهاى از اشعار فارسى و عربى به نام ابو سعيد باقيمانده كه شروح بسيارى هم بر آن نوشتهاند. او را در علوم ظاهرى و مذهب، شافعى و در باطن علوى مىدانند. احوال و كرامات و سخنان ابو سعيد ابى الخير در دو كتاب كه توسط نوادگان وى تأليف شده، آمده است. يكى كتاب «حالات و سخنان شيخ ابو سعيد ابى الخير» تأليف جمال الدّين ابو روح لطف اللّه و ديگر كتاب «اسرار التوحيد فى مقامات الشيخ ابى سعيد» تأليف محمّد بن منوّر.١ وفات ابو سعيد را در شب جمعه چهارم شعبان سال ٤٤٥ ه ق. ذكر كردهاند.
-*-
يا رب به
محمّد و علىّ و زهرا ***** يا رب به حسين و حسن و آل عبا
كز لطف برآر
حاجتم در دو سراى ***** بىمنّت خلق يا على اعلى
***
تا مِهر ابو
تراب دمساز من است ***** حيدر به جهان همدم و همراز من است
اين هر دو
جگر گوشه دو بالند مرا ***** مشكن بالم كه وقت پرواز من است٢
[١] لغت نامه دهخدا. دايرة المعارف تشيّع.
[٢] سخنان منظوم ابو سعيد؛ ص ٢ و ١٤.