امير فخر الدين محمود بن امير يمين الدّين محمّد طغرايى شاعر فارسى زبان شيعى كه در حدود سال ٦٨٥ ه‌ ق. در قريه‌ى «فريومد» از ولايت جوين خراسان زاده شد. پدرش از تركستان به فريومد از توابع سبزوار كوچ كرد، وى در دستگاه وزير خراسان مكانتى داشت و از استادان نظم و نثر زمان خويش بود. اين يمين كه پرورده‌ى چنين پدر فاضلى بود از سال‌هاى جوانى به سرودن شعر پرداخت.

ابن يمين شاعرى متوسط است و پيروى از طريقه‌ى انورى مى‌كند و جز در چند قطعه‌ى معروف، قصايد و غزل‌هاى او از تكلف و تعسف خالى نيست. اما او را مى‌توان يكى از بزرگان قطعه‌سراى ايران ناميد. هنرش در سرودن قطعات اخلاقى و اجتماعى سودمند است. و در زمره‌ى شاهكارهاى ادب فارسى به شمار مى‌روند و از اين جهت مشهور شده است.

روزگار ابن يمين بسيار پرآشوب بود كه يك بار نيز به اسارت او انجاميد.

ابن يمين در عهد سلطان محمّد خدا بنده در خراسان مورد عنايت وزير دانشمندش خواجه علاء الدّين محمد بود. و در ابتدا مدّاحى طغا تيمور مى‌كرد، سپس به خدمت سربداران پيوست. در جنگى كه ميان امير وجيه الدّين مسعود سربدارى و ملك معزّ الدّين روى داد، ديوان ابن يمين به غارت رفت. امّا او آنچه از اشعارش در نزد ديگران بود فراهم آورد و شايد چيزى هم بر آن افزوده باشد. اكنون نسخه‌ى كامل آن در كتابخانه مركزى مجلس موجود مى‌باشد. ابن يمين را شيعى مذهب و هوادار اهل بيت (ع) دانسته‌اند. قصايدى در ستايش ائمه اطهار (ع) بالاخص امام على (ع) دارد و از نخستين شعرايى است كه مرثيه‌هايى در سوگ شهداى كربلا سروده است.

او در پايان عمر به زادگاه خود بازگشت و انزوا اختيار نمود. و سرانجام به سال ٧٦٩ هجرى در سن هشتاد سالگى در همان قريه درگذشت، و در مقبره‌ى پدر شاعرش مدفون گرديد١.

-*-

قصيده: توسّل به حضرت رسول اكرم (ص) و اولاد طاهرينش (ع):
اى دل ار خواهى گذر بر گلشن دار البقا ***** جهد كن كز پاى خود بيرون كنى خار هوى
ور نمى‌خواهى كه پاى از راه حق يكسو نهى ***** دست زن در عُروة الوثقاى شرع مصطفى
راه شرع مصطفى از مرتضى جو، زان كه نيست ***** شهر علم مصطفى را در، به غير از مرتضى
مرتضى را دان ولىّ اهل ايمان تا ابد ***** چون ز ديوان ابد دارد مثال «انّما»٢
غير او را كس نزيبد از «سَلُونى»٣ دم زدن ***** زان كه او داناست ما فوق السموات العُلا٤

[١] گنجينۀ نياكان؛ ص ٨٧١. لغت نامه دهخدا.

[٢] مثال انّما... فرمان انّما...: اشاره است به آيه ٥٥ سوره‌ى مائده: «(إِنَّمٰا وَلِيُّكُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِينَ آمَنُوا اَلَّذِينَ يُقِيمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ يُؤْتُونَ اَلزَّكٰاةَ وَ هُمْ رٰاكِعُونَ‌)». بنا به نقل تفاسير اين آيه در شأن امام على (ع) كه در حال ركوع انگشترى خود را به سايل بخشيد، آمده است. (ر. ك: الغدير؛ ج ٣، ص ١٥٦-١٦٧).

[٣] اشاره است به فرمايش على (ع) كه بارها فرمود: «سلونى قبل ان تفقدونى» از من بپرسيد پيش از آن كه از ميان شما بروم و مرا از دست بدهيد. (منتهى الآمال، باب سوم ص ٧).

[٤] اشاره است به فرمايش مولى على (ع): «ايّها النّاس سلونى قبل ان تفقدونى ملانا بطريق السّماء اعلم منّى يطرق الأرض» (خطبه ٢٣١، ص ٧٥١ نهج البلاغه؛ چاپ فيض الاسلام).