جلال الممالك، ايرج ميرزا پسر صدر الشعراء غلامحسين ميرزا از نوادگان فتحعليشاه قاجار بود. در سال ١٢٩١ ه‌. ق. در تبريز متولد شد. وى به زبان‌هاى فارسى و عربى و فرانسوى تسلّط داشت، و روسى و تركى را نيز مى‌دانست، و خط را خوب مى‌نوشت.

تحصيلاتش در مدرسه‌ى دار الفنون تبريز صورت گرفت و در نوزده سالگى هنگام وليعهدى مظفر الدّين شاه (١٣١٤-١٣٢٤ ه‌) لقب «صدر الشعراء» گرفت ليكن به زودى از شاعرى در دربار كناره گرفت و به خدمات دولتى مختلفى پرداخت.

وى علاوه بر شاعرى، دبيرى توانا و منشى و كاتبى چيره‌دست بوده است١. در سال ١٣٣٧ ه‌ ق به پيشكارى ماليه‌ى خراسان فرستاده شد. دوران اقامت او در خراسان بارورترين دوران فعاليت ادبى اوست. وى به انتقاد اجتماعى و عيبجويى از عادت‌هاى زشت و رسم‌هاى نامناسب و اشتباهات سياسى رجال ايران مى‌پردازد و آنچه را كه موجب تيره‌بختى مردم مى‌داند بازگو مى‌كند.

شعر ايرج ميرزا ساده و روان و مشتمل بر مفردات و تعبيرات عاميانه است. اطلاع او از ادبيات ملل مختلف و تأثيرى كه از محيط متغيّر و انقلابى عهد خود پذيرفته بود او را وادار كرد تا روش قديم را رها كند و خود سبكى خاص پديد آورد. در اين شيوه افكار او و مضامينى كه گاه از ادبيات خارجى اقتباس شده و گاه مخلوق انديشه‌ى شاعرست شامل مسائل مختلف اجتماعى و هزليات و شوخى‌هاى نيش‌دار به زبان ساده بيان شده است٢.

-*-
رسم است هر كه داغ جوان ديد، دوستان ***** رأفت بَرند حالتِ آن داغديده را
يك دوست زير بازوى او گيرد از وفا ***** وان يك ز چهره پاك كند اشك ديده را
آن ديگرى برو بفشاند گلاب و شهد ***** تا تقويت كند دلِ محنت چشيده را
يك جمع دَعوتش به گل و بوستان كنند ***** تا بر كنندش از دل خارِ خليده را
جمع دگر براى تسلاّى او دهند ***** شرحِ سياهكارى چرخ خميده را
القصّه هركسى به طريقى ز روىِ مهر ***** تسكين دهد مصيبتِ بر وى رسيده را؟
آيا كه داد تسليّتِ خاطر حسين ***** چون ديد نعشِ اكبرِ در خون تپيده را؟
آيا كه غم‌گسارى و اَندُه بَرى نمود ***** ليلاىِ داغ ديده‌ى زحمت كشيده را
بعد از پسر، دل پدر آماجِ تير شد ***** آتش زدند لانه‌ى مرغِ پريده را٣

***
سرگشته بانوان وسطِ آتش خيام ***** چون در ميان آب، نقوشِ ستاره‌ها
اطفالِ خردسال ز اطراف خيمه‌ها ***** هرسو دوان چو از دل آتش، شراره‌ها
غير از جگر كه دسترس اشقيا نبود ***** چيزى نماند در برِ ايشان ز پاره‌ها

[١] تحقيق در احوال و آثار ايرج ميرزا؛ محمد جعفر محجوب با تلخيص.

[٢] گنجينه نياكان؛ ص ٣ و ١١.

[٣] ديوان ايرج ميرزا؛ ص ١٦٦.