ميرزا حبيب شيرازى پسر ميرزا محمّد على گلشن و متخلّص به «قاآنى» از شاعران سخن‌سنج ايران در قرن سيزدهم هجرى است كه در سال ١٢٢٢ ه‌. ق. در شيراز متولد شد. اختصاص او به ساختن قصايد طولانى متضمن اوصاف خوشايند و آوردن الفاظ خوش آهنگ و تسلّط بر ايراد كلمات و لغات مترادف بسيار است و به همين سبب در گفتارش لفظ بر معنى به شدت مى‌چربد. جوانى وى به تحصيل ادبى در شيراز و سفر به خراسان و ادامه‌ى تحصيلات در آن سامان گذشت. او اگر چه در شعر پيرو پيشينيان است ولى خود در بيان مضامين و ايجاد انواع تغزلات صاحب سبك و مكتب است.

قاآنى در علوم مختلف زبان تبحّر كاملى يافت، به ويژه در فنون ادب و نظم و نثر فارسى و عربى صاحب نام گرديد. زبان‌هاى عربى و تركى را همچون فارسى به خوبى فرا گرفت. حتى در زبان عربى آنقدر پيش رفت كه به آن زبان شعر مى‌سرود. قاآنى نخستين شاعر فارسى است كه به زبان فرانسه آشنايى كامل داشته است. پس از مراجعت از خراسان كه در خدمت شجاع السّلطنه بوده به دربار محمد شاه راه يافت و به منصب «مجتهد الشعرايى» رسيد و از شاه لقب «حسان العجم» دريافت كرد. قاآنى از مدّاحان شاهان و شاهزادگان قاجارى بود و قسمت بزرگى از عمر خود را در تهران به مدح محمد شاه و ناصر الدّين شاه قاجار گذرانيد.

از آثار مهم قاآنى در زمينه‌ى شعر «ديوان» اوست كه چاپهاى مختلفى از آن شده و مقدار زيادى از اشعار او را در بردارد. از ديگر آثار وى كتاب «پريشان» است كه بنا به نوشته‌ى ميرزا طاهر ديباچه نگار قسمتى از نوادر اخبار و بدايع آثار و امثال شيرين و نكات رنگين و حكايات مطلوب و روايات مرغوب را در كتابى به تقليد گلستان سعدى فراهم آورده است. نثر پريشان، روان و ساده و زيباست. از كتاب ديگرى به نام «عبرة للناظرين» هم از قاآنى نام مى‌برند.

وفات قاآنى بنا به يادداشت‌هاى فرهاد ميرزا در روز چهارشنبه پنجم شعبان ١٢٧٠ ه‌. ق. در تهران اتّفاق افتاده است و مزار وى در شهر رى در جوار مزار شيخ ابو الفتوح رازى مى‌باشد. وى از گويندگان مشهور دوره‌ى بازگشت ادبى است كه در تمام فنون شعر طبع آزمايى كرده است.١

-*-
بارد، چه‌؟ خون، ز؟ ديده، چسان‌؟ روز و شب، چرا؟ ا ***** ز غم، كدام غم‌؟ غم سلطان كربلا
نامش كه بُد؟ حسين، ز نژاد كه‌؟ از على (ع) ***** مامش كه بود؟ فاطمه، جدّش كه‌؟ مصطفى
چون شد؟ شهيد شد، به كجا؟ به دشت ماريه٢ ***** كى‌؟ عاشر محرّم، پنهان‌؟ نه بر ملا
شب كشته شد؟ نه، روز، چه هنگام‌؟ وقت ظهر ***** شد از گلو بريده سرش‌؟ نى‌نى از قفا
سيراب كشته شد؟ نه، كس آبش نداد؟ داد ***** كه‌؟ شمر، از چه چشمه‌؟ ز سرچشمه فنا
مظلوم شد شهيد؟ بلى، جرم داشت‌؟ نه ***** كارش چه بد؟ هدايت، يارش كه بد؟ خدا
اين ظلم را كه كرد؟ يزيد، اين يزيد كيست‌؟ ***** ز اولاد هند٣، از چه كس‌؟ از نطفه زنا

[١] گنجينه نياكان؛ ص ١٠٩. مقدمه‌ى جامع ديوان قاآنى به تصحيح دكتر محجوب.

[٢] دشت ماريه: دشت و صحرايى كه امام حسين (ع) در آنجا شهيد شد.

[٣] مراد هند جگرخوار، زن ابو سفيان و مادر معاويه است. وى در جنگ احد حاضر بود و پس از قتل حضرت حمزه (ع) عموى پيامبر (ص) پاره‌اى از جگر او را به دندان گرفت و به اين سبب به هند جگرخوار يا آكلة الاكباد معروف شد.