ملاّ عبد الرّزاق بن على بن حسين (گيلانى - لاهيجى) از اساتيد بزرگ فلسفه و حكمت و كلام دوره صفويه (قرن يازدهم) و يكى از شعراى تواناى اين دوره مى‌باشد. وى يكى از بزرگان حكمت مشاء و اشراق و از متكلّمان و انديشمندان بزرگ فرهنگ اسلامى است.

وى در لاهيجان به دنيا آمد و مقدمات علوم را در آن محل ديد. سپس براى ادامه تحصيل به تبريز و كاشان و شيراز و اصفهان مسافرت كرد و بعد از وفات ملا صدرا بقيه‌ى عمر را در قم ماند. (البته بعد از اينكه بغداد به دست دولت عثمانى سقوط كرد و ظاهرا دوباره در ايام شاه عباس ثانى مصالحه‌اى برقرار شده بود فياض به زيارت عتبات عاليات به بغداد رفت) و مصدر تربيت و منشأ حيات علمى در آن سرزمين قرار گرفت. علاقه‌ى قلبى فياض به دو تن از اساتيد خود مير محمد باقر داماد و صدر الدّين محمد شيرازى در قصايد و قطعات مدحى او كاملا منعكس است.

«فياض» اين لقب را از استادش ملا صدرا گرفته و الحق در قصايد و قطعاتى كه از او مانده به خوبى مى‌رساند كه قدر و حرمت استاد خود را به نحو اكمل مى‌دانسته است. فياض لاهيجى و ملا حسين فيض كاشانى هر دو از شاگردان ملا صدرا و به افتخار مصاهرت (دامادى) استادشان مفتخر شدند و هر دو نيز لقب «فياض» و «فيض» را از او گرفتند.

ويژگى عمده‌ى شعر فياض در بيان رساى قصايدى است كه بوى و رنگ تغزّل و غزل را داراست. او با مهارت و استادى بر الفاظ و معانى مسلّط است و فنون بلاغى و بديعى در شعرش جلوه‌هاى خاص دارد. هم چنين يك ويژگى عمده نيز در شعر او خودنمايى مى‌كند و آن مفاهيم ملامتى در غزل است.

فياض مدايحى در توحيد و حكمت و اندرز و عشق و مدح پيامبر اسلام (ص) و ائمه معصومين و شاهان و بزرگان صاحب منصب و استادان و شاگردان خود آورده است. در مدح امام حسين (ع) قصيده شماره‌ى ١٤ و تركيب‌بند ٤ را سروده، كه يكى از زيباترين تركيب‌بندها در زبان حال و عزاى سرور شهيدان است كه از تركيب‌بند معروف محتشم كاشانى متأثر بوده است.

آثار فياض: «كليات ديوان اشعار» شامل ٧٠٠ غزل (٤٨٣٥ بيت)، ٣٧ قصيده (٣٢١٣ بيت)، ١٢ قطعه (٢٧١ بيت)، ٤ تركيب‌بند (٥٦٤ بيت)، يك ترجيع‌بند (١٥٢ بيت)، يك ساقى نامه، يك مثنوى و يك معراجيه و ١٥٣ رباعى و در مجموع ٩٩٠٢ بيت مى‌باشد.

كتاب «گوهر مراد» كه يك دوره‌ى كامل كلام اسلامى است، «شوراق»، «سرمايه‌ى ايمان» و حواشى و رسالات فراوان. آثارى نيز در حكمت و عرفان دارد. او به سال ١٠٥٢ ه‌ ق. درگذشته است.١

-*-

١
عالم تمام نوحه‌كنان از براى كيست‌؟ ***** دوران سياهپوش چنين در عزاى كيست‌؟
نيلى چراست خيمه‌ى نُه توى آسمان‌؟ ***** جيب افق دريده ز دست جفاى كيست‌؟
ديگر غمى كه گونه خورشيد را شكست ***** بر روى مه خراش طف از براى كيست‌؟

[١] ديوان فياض لاهيجى؛ مقدمه با تلخيص ص ١-٦٣.