بومُسْلِم‌ رازی‌ (مق‌ ح‌ ٤٨٨ق‌ /١٠٩٥م‌)، از بزرگان‌ ری‌ در عهد سلجوقیان‌ كه‌ مقارن‌ وزارت‌ نظام‌ الملك‌ طوسی‌ (٤٥١- ٤٥٨ق‌ / ١٠٥٩-١٠٦٦م‌) می‌زیسته‌، و از او با عنوان «رئیس‌ ری‌» یاد شده‌ است‌.
آنچه‌ از سوابق‌ خانوادگی‌ بومسلم‌ می‌دانیم‌، به‌ یكی‌ از قصاید معزی‌، امیرالشعراء دربار سنجر مربوط می‌شود؛ معزی‌ در یكی‌ از ابیات‌ این‌ قصیده‌ از بومسلم‌ با عنوان «سروشیار» یاد كرده‌ است‌ (ص‌ ٢١٢)، اما دربارۀ این‌ عنوان‌ نكته‌ای‌ در مآخذ موجود دیده‌ نمی‌شود. به‌ هر حال‌، گویا بومسلم‌ از خاندان‌ پرنفوذی‌ در ری‌ برخاسته‌ بود، زیرا با آنكه‌ در نوخاستگی‌ پدر خویش‌ را از دست‌ داد (همانجا)، بعدها از چندان‌ اهمیتی‌ برخوردار شد كه‌ به‌ مقام «ریاست‌ ری‌» و خویشاوندی‌ با وزیر قدرتمندی‌ چون‌ خواجه‌ نظام‌ الملك‌ دست‌ یافت‌ (ابن‌ اثیر، ١٠ /٣١٦؛ منجم‌ باشی‌، ١ /گ‌ ٤٧٣ ب‌؛ دفتری‌، ٣٣٩؛ قس‌: كانپوری‌، ١٦٦). در یكی‌ از كهن‌ترین‌ مآخذ از بومسلم‌ با القاب «استاد» و «ثقة الملك‌» یاد شده‌ است‌ (قزوینی‌، ٣٣) كه‌ هر دو لقب‌ می‌تواند اشاره‌ای‌ به‌ منزلت‌ اجتماعی‌ او باشد.
در منابع‌ نام‌ بومسلم‌ نخستین‌ بار در شرح‌ وقایع‌ مربوط به‌ دستگیری‌ حسن‌ صباح‌ ذكر شده‌ است‌. در این‌ زمان‌ كه‌ بومسلم‌ ریاست‌ ری‌ داشت‌، فعالیت‌ شبكه‌های‌ پنهانی‌ دعوت‌ اسماعیلیان‌ ایران‌ در این‌ شهر گسترش‌ یافته‌، و حسن‌ صباح‌ نیز خود در این‌ نواحی‌ اقامت‌ گزیده‌ بود. گر چه‌ زمان‌ وقایع‌ یاد شده‌ در مآخذ موجود به‌ طور دقیق‌ معین‌ نشده‌، اما می‌دانیم‌ كه‌ حسن‌ صباح‌ دست‌ كم‌ تا ٤٦٧ق‌ /١٠٧٥م‌ در ری‌ بوده‌ است‌ (رشیدالدین‌، چ‌ دبیرسیاقی‌، ٤؛ ابوالقاسم‌، ١ /١٣٨؛ حافظ ابرو، ١٩٢؛ دفتری‌، .(٣٣٧ نظام‌ الملك‌ كه‌ از فعالیتهای‌ حسن‌ صباح‌ و رفت‌ و آمد داعیان‌ اسماعیلی‌ مصر به‌ نزد او آگاهی‌ داشت‌، بومسلم‌ را به‌ دستگیری‌ حسن‌ صباح‌ فرمان‌ داد و بومسلم‌، گر چه‌ در طلب‌ وی‌ از هیچ‌ تلاشی‌ فروگذار نكرد، اما چون‌ حسن‌ از ری‌ گریخت‌، نتوانست‌ او را دستگیر كند (جوینی، ٣ /١٩٣؛ابوالقاسم‌، ١ /١٣٨-١٣٩؛ رشیدالدین، چ‌ دانش‌پژوه‌، ١٠٣؛ منجم‌ باشی‌، همانجا)؛ تا ٤٨٣ق‌ /١٠٩٠م‌ كه‌ حسن‌ صباح‌ مخفیانه‌ وارد قلعۀ الموت‌ شد (رشیدالدین‌، همان‌ چ‌، ١٠٤؛ دفتری‌، ٣٣٩)، احتمالاً بومسلم‌ همچنان‌ در پی‌ او بود.
در ٤٨٥ق‌ /١٠٩٢م‌ كه‌ بركیارق‌ به‌ سلطنت‌ نشست‌ (ابن‌ جوزی‌، ١٦ /٣٠١)، بومسلم‌ نخستین‌ كسی‌ بود كه‌ در ری‌ تاج‌ بر بالای‌ سرش‌ بیاویخت‌ (ظهیرالدین‌، ٣٥؛ راوندی‌، ١٤٠-١٤١؛ رشیدالدین‌، چ‌ آتش‌، ٢ /٣٠٢؛ شبانكاره‌ای‌، ١٠٦).
فعالیتهای‌ ضد اسماعیلی‌ بومسلم‌ احتمالاً با شدت‌ ادامه‌ یافت‌؛ بنابراین‌، اسماعیلیان‌ حضور او را در ری‌ تاب‌ نیاوردند، و بومسلم‌ در ٤٨٨ق‌ /١٠٩٥م‌ به‌ دست‌ یكی از فداییان اسماعیلی‌ به‌ نام‌ خداداد رازی‌ به‌ قتل‌ رسید (ابوالقاسم‌، ١٦٩؛ حافظ ابرو، ٢٢٣؛ خواندمیر، ٢ /٤٦٧؛ دفتری‌، همانجا). اقبال‌ آشتیانی‌ تاریخ‌ قتل‌ بومسلم‌ را در ٤٩٤ق‌ /١١٠١م‌ آورده‌ است‌ (ص‌ ٨٢) كه‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌رسد، زیرا اولاً در هیچ‌ مأخذ دیگری‌ به‌ این‌ تاریخ‌ اشاره‌ نشده‌، و ثانیاً ابن‌ اثیر (همـانجـا) ــ یكی‌ از منـابع‌ اقبال‌ ــ در ذیل‌ این‌ تاریخ‌ تنها به‌ بومسلم‌ اشاره‌ كرده‌، و از ماجرای‌ قتل‌ او به‌ دست‌ فدایی‌ اسماعیلی‌ سخنی‌ به‌ میان‌ نیاورده‌ است‌. با این‌ همه‌، از گزارش‌ بنداری‌ در زبدة النصرة برمی‌آید (نک‌ : ص‌ ٨٥-٨٦) كه‌ شاید بومسلم‌ رازی‌ تا دورۀ وزارت‌ سعدالملك‌ آبی‌ (٤٨٨-٥٠٠ق‌) نیز حیات‌ داشته‌ است‌.

مآخذ

ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، به‌ كوشش‌ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت‌، ١٤١٢ق‌ /١٩٩٢م‌؛
ابوالقاسم‌ كاشانی‌، عبدالله‌، زبدة التواریخ‌، به‌ كوشش‌ محمدتقی‌ دانش‌ پژوه‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
اقبال‌ آشتیانی‌، عباس‌، وزارت‌ در عهد سلاطین‌ بزرگ‌ سلجوقی‌، به‌ كوشش‌ محمدتقی‌ دانش‌ پژوه‌ و یحیی‌ ذكاء، تهران‌، ١٣٣٨ش‌؛
بنداری‌ اصفهانی‌، فتح‌، زبدۀ النصرۀ، قاهره‌، ١٩٧٤م‌؛
جوینی‌، عطاملك‌، تاریخ‌ جهانگشای‌، به‌ كوشش‌ محمد قزوینی‌، لیدن‌، ١٣٥٥ق‌ / ١٩٣٧م‌؛
حافظ ابرو، عبدالله‌، مجمع‌ التواریخ‌ السلطانیه‌، به‌ كوشش‌ محمد مدرسی‌ زنجانی‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌؛
خواندمیر، غیاث‌ الدین‌، حبیب‌ السیر، به‌ كوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ١٣٥٣ش‌؛
راوندی‌، محمد، راحة الصدور، به‌ كوشش‌ محمد اقبال‌، تهران‌، ١٣٣٣ش‌؛
رشیدالدین‌ فضل‌ الله‌، جامع‌ التواریخ‌، به‌ كوشش‌ احمد آتش‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
همان‌، تاریخ‌ فرقۀ رفیقان‌ و اسماعیلیان‌ الموت‌، به‌ كوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ١٣٣٧ش‌؛
همان‌، قسمت‌ اسماعیلیان‌ و فاطمیان‌ و نزاریان‌ و ... ، به‌ كوشش‌ محمدتقی‌ دانش‌ پژوه‌ و محمد مدرسی‌ زنجانی‌، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
شبانكاره‌ای‌، محمد، مجمع‌ الانساب‌، به‌ كوشش‌ هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
ظهیرالدین‌ نیشابوری‌، سلجوق‌ نامه‌، به‌ كوشش‌ اسماعیل‌ افشار، تهران‌، ١٣٣٢ش‌؛
قزوینی‌ رازی‌، عبدالجلیل‌، نقض‌، به‌ كوشش‌ جلال‌ الدین‌ محدث‌ ارموی‌، تهران‌، ١٣٥٨ش‌؛
كانپوری‌، عبدالرزاق‌، زندگانی‌ ابوعلی‌ حسن‌ بن‌ علی‌ بن‌ اسحاق‌ طوسی‌ یا خواجه‌ نظام‌ الملك‌، ترجمۀ مصطفى طباطبایی‌، ١٣٥٠ش‌؛
معزی‌، محمد، دیوان‌، به‌ كوشش‌ عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تهران‌، ١٣١٨ش‌؛
منجم‌ باشی‌، احمد، جامع‌ الدول‌، نسخۀ عكسی‌ موجود در كتابخانۀ مركز؛
نیز:

Daftary, F., The Ismāªīlīs: Their History and Doctrines, Cambridge, ١٩٩٠.
كیانوش‌ صدیق‌