بَجیله، یکی از قبایل مشهور عرب قحطانی که در صدر اسلام نقش مهمی در حوادث عراق داشت. نام این قبیله ــ که فرزدق نیز از آن در اشعار خود یاد کرده (١/ ٣٧١) ــ مآخوذ از نام بجلیه، دختر صعب‌بن سعدالعشیره است (سمعانی، ٢/ ٩١؛ قلقشندی، ١/ ٣٢٩؛ ابن اثیر، ١/ ٢٧٩).
سلسله نسب بجلیه به درستی معلوم نیست، اما بیشتر منابع آنها را مانند قبیلۀ خثعم منسوب به انماربن اراش بن عمرو بن غوث دانسته‌اند که در یمن ساکن بودند (ابن‌قتیبه، ٦٤؛ ابن‌درید، ٥١٥؛ ابن‌حزم، ١٠/ ٤٨٤؛ قس: ابن‌اثیر، همانجا؛ برای محل زندگی آنها، ‌ﻧﻜ : همدانی، ٧١، ١١٦، ١١٩، ١٢٠-١٢٢؛ کوسن دوپراسوال، I/ ١٩٠,II/ ٤٨). به گفتۀ یعقوبی در ١٠ق قیس بن غربه پیشوایی بجلیه را در دست داشت (٢/ ٧٩).
یکی از مهم‌ترین نبردهایی که این قبیله در آن شرکت داشت، واقعۀ جبله میان ایرانیان و اعراب در عام‌الفیل بود (ابوعبید، ١/ ٦٢؛ نولدکه، ٣٧٣). بجلیه از جمله قبایلی به شمار می‌رفت که پس از فتح مکه، مسلمان شدند. گفته‌اند جریربن عبدالله به نمایندگی از بجلیه به همراه تنی جند از افراد قبیله نزد پیامبر(ص) آمد و اسلام آورد (ابن اسعد، ١/ ٣٤٧؛ سمعانی، همانجا) و از طرف آن حضرت مأمور شد تا بت ذوالخلصه را که بت مشترک قبایل دوس، خثعم و بجلیه بود، نابود کند (طبری، ٣/ ١٥٨؛ کلبی، ٣٥-٣٦؛ ابن هشام، ١/ ٨٨-٨٩؛ علی، ٦/ ٢٧٠-٢٧١. جریر در نبرد قادسیه، فرماندهی نیروی فرستاده شده از بجلیه را بر عهده داشت (دینوری، ١٢٢؛ ابن اثیر، همانجا؛ نیز ‌ﻧﻜ : طبری، ٣/ ٤٨٦).
به‌سبب شرکت بجلیه در جنگهای فتوح، عمربن خطاب آنان را که دوست داشتند در شام سکنى گزینند، در غنایم شریک کرد (همو، ٣/ ٤٦٢؛ بلاذری، ٣٥٣، ٣٧٣) و آنگاه پیشوایی گروهی از بجلیه را به عرفجة بن هرثمه داد و جریر را پیشوای تیرۀ دیگری از آن قبیله کرد (طبری، ٣/ ٤٦٢، ٤٧١؛ قس: یعقوبی، ٢/ ١٤٢-١٤٣). در زمان امام علی(ع) افراد این قبیله در نبردهای جمل و صفین شرکت داشتند؛ هرچند در جنگ صفین گروهی از آنان در نبردهای جمل و صفین شرکت داشتند؛ هرچند در جنگ صفین گروهی از آنان با سپاه علی(ع) و گروهی دیگر با سپاه شام همراه بودند (طبری، ٤/ ٥٠٠، ٥٦١، ٥٦٢؛ دینوری، ١٤٤-١٤٦، ١٧٢؛ کحاله،؛ ١/ ٦٥؛ ‌ﻧﻜ : ﻫ د، یزید بن اسد، نیز جریربن عبدالله).

مآخذ

ابن اثیر، علی، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٦ق؛
ابن حزم، علی، جمهزةانساب العرب، به کوشش عبدالسلام محمدهارون، قاهره، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٢م؛
ابن‌درید، محمد، الاشتقاق، به کوشش عبدالسلام محمدهارون، بیروت / بغداد، ١٣٧٨ق/ ١٩٥٨م؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبرى، بیروت، دارصادر؛
ابن قتیبه، عبدالله، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛
ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش مصطفى، سقا ودیگران، قاهره، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٦م؛
ابوعبید بکری، عبدالله، معجم ما استعجم، به کوشش مصطفى سقا، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
دینوری، احمد، الاخبار الطوال، به کوشش عبدالمنعم عامر، قاهره، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛
سمهانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالرحمان بن یحیى معلمی، حیدرآباددکن، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛
طبری، تاریخ؛
علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، ١٩٧٨م؛
فرزدق، دیوان، بیروت، ١٤١٤ق/ ١٩٩٤م؛
قلقشندی، احمد، صبح الاعشى، قاهرهف ١٩٦٣م؛
کحاله، عمررضا، معجم قبائل العرب، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
کلبی، هشام، الاصنام، به کوشش احمدزکی پاشا، قاهره، ٢٠٠٠م؛
نولدکه، تئودور، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمۀ عباس زریاب، تهران، ١٣٥٨ش؛
همدانی، حسن، صفة جزیرة العرب، به کوشش هاینریش مولر، لیدن، ١٨٨٤م؛
یعقوبی، تاریخ، بیروت، دارصادر؛
نیز:

Caussin de Perceval, A.P., Essai sur l’histoire des Arabes, Paris, ١٨٤٧.
شادی دایی رضامقدم