راعیِ اَنْدَلُسی، ابوعبدالله، شمس‌الدین محمد بن محمد بن اسماعیل (ح ٧٨٢- ذیحجۀ ٨٥٣ / ١٣٨٠- فوریۀ ١٤٥٠)، نحوی، فقیه و شاعر. منابع نزدیک به وی، اطلاع چندانی دربارۀ زندگی او به دست نمی‌دهند. فقط مقّری (د ١٠٤١ ق / ١٦٣١ م) است که ٥ صفحه از کتاب خود را به او اختصاص داده است (٢ / ٦٩٤- ٦٩٩).
راعی در غرناطه چشم به جهان گشود (سیوطی، نظم ... ، ١٦٧؛ سخاوی، ٩ / ٢٠٣)؛ به همین سبب او را غرناطی یا مغربی نیز نسبت داده‌اند (ابن‌قاضی، ٢ / ٢٩٠؛ باباتنبکتی، ٥٣٠)؛ اما ازآنجاکه تقریباً ٣ دهۀ پایانی عمر خود را در قاهره ساکن بوده، قاهری نیز خوانده شده است (سخاوی، همانجا؛ ابن‌عماد، ٧ / ٢٧٩). وی علوم معمول آن زمان، ازجمله آجرومیه (ه‌ م) را در همان زادگاهش فراگرفت و سرانجام در علم نحو و فقه به درجات عالی دست یافت (سیوطی، همانجا، نیز بغیة ... ، ١ / ٢٣٣؛ باباتنبکتی، همانجا؛ مقری، ٢ / ٦٩٤-٦٩٥).
راعی حدود سال ٨٢٥ ق / ١٤٢٢ ق به قصد حج، راهی مصر شد و مدتی در قاهره سکنا گزید و با بزرگانی چون ابن‌حجر عسقلانی ملاقات کرد؛ وی مدتی نیز امامت مسجد مؤیدیه را بر عهده داشت و جلساتی برای آموزش قرآن تدارک می‌دید (سیوطی، نیز سخاوی، همانجاها).
از خصوصیات اخلاقی وی گفته‌اند که بسیار بدزبان و تندخو بود (همو، ١٠ / ٢٣٢؛ مقری، ٢ / ٦٩٥، ٦٩٨). وی ذوق شعری نیز داشت، اما سخاوی اشعار او را متوسط می‌داند (٩ / ٢٠٣؛ مقری، ٢ / ٦٩٥). از اشعار او فقط ٢٣ بیت در منابع پراکنده است (سخاوی، ٩ / ٢٠٣-٢٠٤؛ مقری، ٢ / ٦٩٥- ٦٩٩).

آثـار

الف ـ چاپی

الاجوبة المرضیة عن الاسئلة النحویة، که در ٤٤ باب گرد آمده است. این کتاب نخست به کوشش محمود رجب موسى زین در ١٩٨٠ م در قاهره به چاپ رسید، سپس سلامه عبدالقادر با راهنمایی عبدالفتاح اسماعیل شلبی آن را به‌عنوان پایان‌نامۀ فوق لیسانس در ١٤٠٠-١٤٠١ ق دوباره چاپ کرد.

ب ـ خطی

١. انتصار الفقیر السالک لمذهب / لترجیح المذهب / الامام الکبیر مالک، در ٤ دفتر، که مقری این کتاب را ستوده است (٢ / ٦٩٦؛ نیز نک‌ : زرکلی، ٧ / ٤٧؛ GAL, II / ١٠٣)؛ ٢. شرح الآجرومیة / شرح الجرومیة / عنوان الافادة لاخوان الاستفادة / المستقل بالمفهومیة فی حل الفاظ الآجرومیة، که نسخه‌های خطی متعددی از آن یافت می‌شود، ازجمله یک نسخه در رباط به شمارۀ ٦٥٢‘١ D (علوش، ١ / ٣٤٩)، و دیگری در خزانۀ مسجدالاعظم در وزان به شمارۀ ١٢٩‘١ / ٣ (صنجی، ٣ / ٦١١؛ برای آگاهی از نسخه‌های دیگر، نک‌ : سید، ٢ / ١٤٤؛ درنبورگ، I / ٩٥-٩٦؛GAL, II / ١٠٣, ٣٠٨ )؛ ٣. مسالک الاحباب، در نحو عربی (زرکلی، ٧ / ٤٧).

ج ـ یافت‌نشده

١. تحفة الحکام فی نکت العقود و الاحکام (بغدادی، هدیه، ٢ / ١٩٨)؛ ٢. شرح القواعد للعقبانی فی النحو (همانجا)؛ ٣. الفتح المنیر فی بعض ما یحتاج الیه الفقیر، که مقری این کتاب را دیده و از آن سودمند شده است (٢ / ٦٩٩؛ بغدادی، ایضاح، ٢ / ١٧٥)؛ ٤. مختصر شرح امام ابن‌مرزوق بر خلیل. این کتاب از باب «قضاء» تا آخر شرح ابن‌مرزوق را شامل می‌شود (باباتنبکتی، ٥٣٠-٥٣١)؛ ٥. النوازل النحویة / النوازل النحویة فی شرح الالفیة لابن المالک، در ١٠ دفتر یا بیشتر، که مقری این کتاب را ستوده و بحثهای نحوی آن را پرارزش ارزیابی کرده است (٢ / ٦٩٦-٦٩٧؛ بغدادی، نیز نک‌ : سیوطی، نظم، همانجاها؛ باباتنبکتی، ٥٣٠).

مآخذ

ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٩ ق؛
ابن‌قاضی، احمد، درة الحجال فی اسماء الرجال، به کوشش محمد احمدی ابوالنور، قاهره، دار التراث؛
باباتنبکتـی، احمد، نیـل الابتهـاج، به کـوشش عبدالحمید عبداللٰه هـرامه، طـرابلس، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
بغدادی، ایضاح؛
همو، هدیه؛
زرکلی، اعلام؛
سخاوی، محمد، الضوء اللامع، بیروت، دار مکتبة الحیاة؛
سید، فؤاد، فهرست المخطوطات، قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
سیـوطی، بغیة الوعـاة، بـه کوشش محمد ابـوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ ق / ١٩٦٤ م؛
همو، نظم العقیان، به کوشش فیلیپ حتی، نیویورک، ١٩٢٧ م؛
صنجی، بدر العمرانی و محمد سعید غازی، الفهرس الوصفی لمخطوطات خزانة المسجد الاعظم بوزان، رباط، ١٤٢٩ ق / ٢٠٠٨ م؛
علوش، ی. س. و عبداللٰه رجراجی، فهرس المخطوطات العربیة، پاریس، ١٩٥٤ م؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م؛
نیز:

Derenbourg, H., Les Manuscrits arabes de l’Escurial, Paris, ١٨٨٤;
GAL.

رضوان مساح