اِبْنِ مُجاوِر، ابوالفتح نجم‌الدين يوسف بن يعقوب بن محمد بن علی شيبانی دمشقی (٦٠١-٦٩٠ق / ١٢٠٥-١٢٩١م)، مورخ و جغرافی‌نگار. اطلاعات زيادی دربارۀ زندگی وی در دست نيست. در دمشق به دنيا آمد، دوران كودكی و نوجوانی را در بغداد سپری كرد و آنگاه به هند رفت، مدتی در ملتان اقامت گزيد و در ٦١٨ق / ١٢٢١م از راه دريا به عدن رفت و در فاصلۀ سالهای ٦١٩-٦٢٧ق به سير و سفر پرداخت و از شهرهای زبيد، مكه و جده ديدن كرد و مدتی نيز در بندر غُلافِقۀ يمن و ساير نواحی عربستان مقيم شد (كراچكوفسكی، ١ / ٣٤٩؛ EI٢). وی از ابواليمن كندی، عبدالجليل بن مندويه و ديگران علم آموخت (ذهبی، ٣ / ٣٧٥؛ ابن تغری بردی، ٨ / ٣٣).
تنها اثر مهم منسوب به ابن مجاور تاريخ المستبصر، در تاريخ و جغرافيا و آداب و رسوم عربستان جنوبی و غربی است. آخرين تاريخی كه در اين كتاب به آن اشاره شده، ذيحجۀ ٦٢٦ است. در بعضی از مآخذ و نوشته‌ها اختلافی در نام اين اثر مشاهده می‌شود. اشپرنگر آن را تاريخ المستنصر ذكر می‌كند، درنبورگ نيز ضمن تأييد اين نظر، آن را اثری می‌داند كه مؤلف به المستنصر بالله خليفۀ عباسی اهدا كرده است. مايلز نام صحيح كتاب را تاريخ المستبصر می‌نويسد (فران، ٤٦٩).
دربارۀ مؤلف كتاب نيز بين محققان اختلاف نظر موجود است. برخی با ذكر دلايلی از قبيل اينكه مؤلف در جايی از پدرش با نام محمد ابن مسعود بن علی بن احمد بن مجاور بغدادی نيشابوری و از برادرش با نام احمد بن محمد بن مسعود ياد كرده و يا شناخت او در اشعار فارسی و به كار بردن اصطلاحات فارسی و... انتساب اين اثر را به ابن مجاورِ شيبانی دمشقی قاطعانه رد كرده، احتمال می‌دهند كه كتاب به محمد بن مسعود... بن مجاور بغدادی نيشابوری منسوب باشد و از عدم توجه پژوهندگان پيشين و محققان و دانشمندان معروفی مانند فران و بروكلمان به اين مسألۀ روشن تعجب می‌كنند (حسنی، ٣٢(٢) / ٣٨٤-٣٨٥)؛ م. جواد نيز در انتساب آن به ابوالفتح يوسف بن يعقوب ترديد كرده است و با اشاره به اينكه مطالب و حوادث كتاب از سال ٦٢٦ق تجاوز نمی‌كند، می‌گويد مشكل می‌توان باور كرد كه مؤلف تا ٢٥ سالگی اين همه مسافرتها را انجام داده و اثر خود را كه شامل اطلاعات فراوانی است و فراهم آوردن آنها مستلزم پشت سر نهادن يك عمر طولانی پر از تجربه است، نوشته باشد (I / ٢٨٦). ابومَخْرَمه در نوشته‌های خود دربارۀ عربستان جنوبی كه برگزيده‌ای است از تاريخهای ابن مجاور و جَنَدی و اَهْدَل مطالب مهمی از تاريخ المستبصر نقل می‌كند و تقريباً در همه جا فقط به ذكر نام كتاب بسنده كرده و يا ندرتاً از مؤلف آن، بدون اشاره به اسم و كنيه و مشخصاتش، با عنوان «ابن مجاور» سخن می‌راند (نك‌ : ١ / ٨-١٢، ٢ / ٣٠، ١١٨، ٢٣٧، جم‌ ). درهر حال آنچه مورد قبول است، انتساب اين اثر به يوسف بن يعقوب ... شيبانی دمشقی است. اولين محققی كه به ارزش و اهميت اين اثر پی برد و وسيلۀ معرفی ابن مجاور گرديد، اشپرنگر بود. اتكای وی در تهيۀ اثر خود با عنوان «راههای تجارتی در شرق» كه دربارۀ راههای عربستان نوشته شده، غالباً به كتاب ابن مجاور است (EI٢). هانتر در اثر خود دربارۀ عدن اشاره می‌كند كه قسمت اعظم آن را از تاريخ المستبصر ابن مجاور كه توسط مايلز، مأمور سياسی و كنسولی بريتانيا در مسقط ترجمه شده، گرفته است. فران نيز ضمن تأييد اين نظر، بجز مقدسی، نويسندۀ ديگری از عرب را سزاوار مقايسه با ابن مجاور نمی‌شناسد و ابن مجاور را از لحاظ وصف جزئيات برتر از مقدسی می‌شمارد (٤٧٠-٤٧٢).
تاريخ المستبصر كه دربارۀ بلاد حجاز و مكه و يمن و اخبار مربوط به آنها نوشته شده، شامل دو قسمت است كه در يك جلد تدوين يافته است. مطالب اين اثر از مكه آغاز شده و با وصف مختصری از بحرين پايان يافته است (مجلة معهد، ١٧(٢) / ٢١١). قسمت زيادی از اين كتاب يعنی بيش از يك پنجم آن منحصر به وصف شهر عدن است (كراچكوفسكی، همانجا). مؤلف اغلب به وصف مناطقی می‌پردازد كه خود بدانجاها سفر كرده است. وی به تعريف راهها، تعيين مسافات و فواصل منازل، بقعه‌ها، كوهها، دره‌ها، صحراها و مغاره‌ها پرداخته (مجلة معهد، همانجا)، اخلاق و عادات مردم، آيين و مراسم ازدواج و عروسی، اوزان و مقياسات، نقود، پوشاك، حقوق گمركی (سيد، ١٢٤) و نيز روايات و فولكلور و اساطير رايج محلی را كه غالباً جنبۀ غرابت آنها بيشتر است، به تفصيل شرح می‌دهد و نقشه‌های سادۀ شهرهای جده، زبيد و عدن و همچنين شكل بقعه‌ها را ترسيم می‌كند (فران، همانجا؛ كراچكوفسكی، ١ / ٣٥٠). ابن مجاور در گردآوری اين اطلاعات از نوشته‌های نويسندگان قبل از خود مانند فاكهی مؤلف تاريخ مكه و عُماره نويسندۀ تاريخ زبيد و ابن حوقل (EI٢) و نيز از آگاهيهای اشخاص بصير اهل محل و صحرانشينان، گاه بدون ذكر مأخذ و گاه با ذكر نام و منابع مربوط استفاده كرده است (فران، ٤٦٩). وی شناخت دقيقی از راههای دريايی و مسائل مربوط به آن داشته و در اين باره مدارك قابل توجهی از خود باقی گذاشته است، به طوری كه فران (ص ٤٨١) دربارۀ نيروی پرقدرت ناوگان ماداگاسكار در سدۀ ٧ق به اين مدارك استناد می‌كند.
اثر ابن مجاور يكی از مآخذ مهم دربارۀ شهرهای مذكور در اوايل سدۀ ٧ق / ١٣م به شمار می‌رود كه در آن زمينۀ قسمتی از تاريخ اواخر دوران تسلط ايوبيان در عربستان و اولين شاهان رسوليان در يمن و اشراف بنی‌قتاده در مكه اطلاعات فراوانی آمده است. مطالب اين كتاب را بعدها سيّاحان تأييد كرده‌اند (كراچكوفسكی، همانجا).
لاندبرگ قسمتی از متن عربی اين اثر را با ترجمۀ فرانسوی آن چاپ كرده، ولی متن كامل آن با عنوان صفة بلاد اليمن و مكة و بعض الحجاز المسماة تاريخ المستبصر در ٢ جلد به كوشش اسكار لوفگرن در ليدن (١٩٥١-١٩٥٤م) به چاپ رسيده است. قبل از طبع اين كتاب گزيده‌ای از اخبار مربوط به عدن ضميمۀ بخش اول تاريخ ثغر عدن (٢٤١ و بعد)، تأليف ابومخرمه در ١٩٣٦م در ليدن به چاپ رسيده بود.

مآخذ

ابن تغری بردی، النجوم؛
ابومخرمه، طيب بن عبدالله، تاريخ ثغر عدن، ليدن، ١٩٣٦م؛
ذهبی، محمدبن احمد، العبر، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
سيد، فؤاد، مصادر تاريخ اليمن، قاهره، ١٩٧٤م؛
حسنی، جعفر، «تاريخ المستبصر... »، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٣٧٦ق / ١٩٥٧م؛
كراچكوفسكی، ا. ی .، تاريخ الادب الجغرافی العربی، ترجمۀ صلاح‌الدين عثمان هاشم، قاهره، ١٩٦٥م؛
مجلة المجمع العلمی العربی، جعفر حسنی، دمشق، ١٣٧٦ق / ١٩٥٧م؛
مجلة معهد المخطوطات العربية، قاهره، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
نيز:

EI٢ ;
Ferrand, Gabriel, «Le K’ouen-Louen», JA. Paris, ١٩١٩, vol. XIII;
Jawad, M., «Petites découvertes dans les manuscrits arabes...», Revue des études islamiques, Paris, ١٩٣٨.

ابوالحسن دیانت