آذینِ بْنِ هُرْمُزان، از سرداران ایرانی در جنگهای سپاهیان اسلام برای گشودن ایران. نام آذین١ به صورت مفرد یا مرکب (آذین گُشْنَسْب، آذین بَنْداد) از دوران ساسانی تا سدۀ ٣ق / ٩م بر چند تن اطلاق شده (یوستی، ف) که از آن جمله، پسر هرمزان است. احتمالاً مراد از این هرمزان، همان سردار معروف ایرانی در جنگ قادسیه (١٦ق / ٦٣٧ م) است که خود از خاندانهای بزرگ روزگار ساسانی و فرمانروای مَهْرَ جَانْقَذَقْ (مِهْرْگانْ کَتَک)، (مارکوارت، ٢٠) بود. در نزدیکی این ایالت، ایالت ماسَبَذان (ماسْپَتان) جای داشت که تختگاهش سیرْوان بود و در دشتهای همین ایالت بود که آذین کشته شد.
از سخن بلاذری (ص ٣٠٤) چنین برمی‌آید که ماسبذان و مهر جانقذق، پس از فتح نهاوند (١٩ق / ٦٤٠ م) «به صلح» گشوده شده است. او نامی از آذین نمی‌برد، اما طبری فتح ماسبذان را در ١٦ق / ٦٣٧ م چنین گزارش می‌کند: «چون هاشم بن عتبه از جَلولاء به مداین بازگشت، به سعد بن ابی وقاص خبر داد که آذین بن هرمزان گروهی گرد آورده و به دشت ماسبذان فرود آمده است. سعد در این باب به عمر بن خطاب نامه نوشت. عمر به وی فرمان داد ضِرار بن خطاب را با سپاهی به مقابلۀ آنان روانه کند و ابن هذیل اسدی را بر مقدمۀ سپاه گمارد و دو جناح را به عبدالله بن وهب راسبی و مضارب بن فلان عِجلی بسپارد. پس ضرار با سپاه بیامد و ابن هذیل را بر مقدمۀ لشکر گماشت. چون به دشت ماسبذان رسیدند، در جایی به نام بَهَنْدَف با سپاه آذین تلاقی کردند و جنگ درگرفت. مسلمانان پیشدستی کردند و ضرار آذین را اسیر کرد. پس لشکریان وی بگریختند. ضرار او را پیش آورده گردن زد و سپس به دنبال گریزندگان درآمد تا به سیروان رسید. پس ماسبذان را «به جنگ» فتح کرد و مردم آن به کوهها پناه بردند» (١ / ٢٤٧٨).
یاقوت که خلاصۀ همین روایت را یاد کرد، احتمالاً منبع دیگری در اختیار داشته است، به‌ویژه که ٤ بیت از قول ضرار نقل می‌کند که در طبری نیست. ضرار که در این ابیات فتوحات خود را می‌ستاید، ٢ کس دیگر را هم در کنار آذین نام می‌برد: «وَزُرْدَ و آذیناً و فَهْداً وَ جَمْعَهُم...».

مآخذ

ابن اثیر، عزالدین، الکامل، بیروت، دارصادر، ١٣٨٥ق، ٢ / ٥٢٥-٥٤٢، ٥٤٥، ٥٤٩؛
بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، به کوشش محمد رضوان، بیروت، دارالکتب، ١٣٩٨ق؛
طبری، محمد بن جریر، تاریخ، به کوشش یان دخویه، لیدن، ١٨٨١م، ١ / ٢٤٧٨- ٢٤٧٩؛
مارکوارت، ایرانشهر، برلین، ١٩٠٧م؛
یاقوت حموی، ابوعبدالله، معجم‌البلدان، به کوشش ف ووستنفلد، لایپزیک، ١٨٦٦-١٨٧٠م، ٤ / ٣٩٣؛
نیز:

Justi, Ferdinand, Iranisches Namenbuch, Marburg, ١٨٩٥.

آذرتاش آذرنوش