حاتِمِ بْنِ هَرْثَمه (د ح ٢٠١ق / ٨١٦ م)، از رجال دورۀ خلافت امین و مأمونِ عباسی. وی فرزند هرثمة بن اعین سردار مشهور دورۀ خلافت هـارون الرشید و مأمون است (دربارۀ او، نک‌ :EI٢, V / ٢٩٧-٢٩٨).
در مآخذ موجود، نخستین بار زمانی از حاتم یاد می‌شود که پدرش در شعبان ١٧٨ / نوامبر ٧٩٤ از سوی هارون به حکمرانی مصر گسیل شد و هرثمه، ریاست شرطه را به حاتم سپرد (کندی، ١٦١). به هنگام مرگ هارون الرشید (جمادی‌الآخر ١٩٣ / آوریل ٨٠٩)، حاتم بن هرثمه به احتمال بسیار، در بغداد نیز شغلی همچون ریاست شرطه داشته است، زیرا امین، اندکی پس از تکیه بر تخت خلافت، در نامه‌ای به برادرش صالح، فرمان داد تا حاتم را بر شغل خود ابقا کند و بر محافظت از قصرهای خلیفه از سوی حاتم تأکید کرد. امین در همین نامه، حاتم را به فرمانبرداری ستود و به جایگاه پسندیدۀ پدرش هرثمه نزد خلفای پیشین نیز اشاره کرد (طبری، ٨ / ٣٦٨- ٣٦٩؛ ابن‌جوزی، ٦ / ١١).
مدتی بعد، خلیفه امین، حاتم را به حکمرانی مصر گمارد و به نشانۀ اعتماد کامل، کار نماز و گردآوری خراج آنجا را نیز به وی سپرد (کندی، ١٧٣؛ ابن ‌تغری بردی، ٢ / ١٤٤). در این زمان برخی از نواحی مصر از پرداخت خراج سر باز زده بودند و حاتم چون به بُلْبَیْس (ه‌ م) در شرق مصر درآمد، نخست با ایشان در ستاندن خراج مصالحه کرد (کندی، ابن‌تغری بردی، همانجاها)، اما اندکی بعـد، اهالی مناطق نتـو (نتـا) و تُمَیّ (نک‌ : رمزی، ١ / ٤٥٣) سر به شورش برداشتند. حاتم سپاهی گسیل داشت، و در جنگ سختی که در رمضان ١٩٤ درگرفت، شورشیان شکست خوردند و حاتم در شوال همان ‌سال پیروزمندانه وارد فسطاط شد (کندی، ١٧٣-١٧٤؛ ابن ‌تغری بردی، همانجا؛ نیز نک‌ : مقریزی، ١ / ٤٨١)، اما در جمادی‌الآخر ١٩٥، امین فرمان عزل او را از حکومت مصر صادر کرد (یعقوبی، ٢ / ٥٣٣؛ کندی، ١٧٤؛ ابن‌تغری بردی، ٢ / ١٤٥؛ مقریزی، ٣ / ٦٣٨- ٦٣٩؛ سیوطی، ١ / ٥١٢).
عزل حاتم به احتمال بسیار، با نزاع امین و مأمون ــ که این زمان اوج گرفته بود ــ ارتباط داشت، زیرا پدر حاتم، هرثمة بن اعین از هواداران مأمون بود و در سپاهی که در ١٩٧- ١٩٨ق بغداد را تسخیر و امین را از خلافت برکنار کرد، از فرماندهان اصلی شمرده می‌شد (بـرای تفصیل، نک‌ : ه‌ د، امین)؛ با این همه، در جنگ و گریزهای این دوره، در مآخذ موجود از حاتم یادی نشده است.
حاتم در دورۀ حکمرانی بر مصر، بر بلندای کوه مُقَطَّم در شمال فسطاط (نک‌ : عنان، ١٥)، بنایی ساخت که به «قُبة الهَواء» مشهور شد (کندی، همانجا؛ ابن‌تغری بردی، ٢ / ١٤٤؛ مقریزی، ٣ / ٦٣٨). مأمون بـه هنگام سفر به مصر، در ٢١٧ق / ٨٣٢ م مدتی در آن درنگ کرد (ابن‌ظافر، ١٦٢-١٦٣؛ مقریزی، ٣ / ٦٣٩). این بنا تا روزگار سقوط طولونیان بر جا بود و سپس رو به ویرانی رفت (برای تفصیل، نک‌ : ‌EI٢ ، همانجا).
در حدود سالهای ١٩٩-٢٠٠ق / ٨١٥-٨١٦ م، مأمون خلیفه، حاتم را به حکمرانی ارمینیه فرستاد که در آنجا ناآرامیهایی جریان داشت (یعقوبی، ٢ / ٥٦٣؛ ازدی ، ٣٣٨- ٣٣٩)؛ اما هنوز اندکی از ورود او به آن منطقه نگذشته بود که خبر حبس و قتل پدرش در مرو بـا توطئـۀ فضل بـن سهل و دستور مأمـون (نک‌ : ابن‌قتیبه، ٣٨٩؛ طبـری، ٨ / ٥٤٢-٥٤٣؛ نیز نک‌ : صدیقی، ٢٨٣-٢٨٤) به وی رسید (یعقوبی، ابن‌قتیبه، همانجاها). حاتم از بَردَعه (ه‌ م) که تختگاه ارمنستان بود، بیرون آمد و در شهر کَسال (احتمالاً کازاخِ کنونی، نک‌ : رضا، ٤٣٣) به ساخت استحکاماتی مشغول شد (یعقوبی، همانجا). او در اندیشۀ سرکشی بود و به همین سبب، با سران مناطق مسیحی‌نشین به مکاتبه پرداخت و آنان را به مخالفت و نافرمانی فراخواند (ابن‌قتیبه، همانجا)؛ حتى خرم‌دینان را در ناحیۀ آذربایجان، که با ورود و ارتقای بابک در میانشان جانی تازه گرفته بودند (برای تفصیل، نک‌ : ه‌ د، بابک خرم‌دین)، با توضیح شرایط دشوار خلافت مرکزی پس از خلع امین، به نافرمانی تشویق کرد (یعقوبی، ابن‌قتیبه، همانجاها؛ نیز نک‌ : صدیقی، ٢٨٥). اما مرگ حاتم پیش از آنکه آشوب منطقه را فرا گیرد، فرا رسید (ابن‌قتیبه، همانجا؛ نیـز نک‌ : العیون ... ، ٣٥٠).
فرزند حاتم به نام محمد در روزگـار متـوکل، والی آذربـایجـان بـود (نک‌ : طبری، ٩ / ١٦٤) و احمد، فرزند این محمد نیز در ٢٤٩ق / ٨٦٣ م بر جانب شرقی بغداد ولایت داشت (ابن ‌جوزی، ٧ / ٣١).

مآخذ

ابن‌تغری بردی، النجوم؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش سهیل زکار، بیروت، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛
ابن‌ظافر، علی، اخبار الدول المنقطعة، به کوشش محمد زهرانی، قاهره، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
ابن‌قتیبه، عبدالله، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٣٨٠ق / ١٩٦٠م؛
ازدی، یزید، تاریخ الموصل، به کوشش علی حبیبه، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
رضا، عنایت‌الله، اران از دوران باستان تا آغاز عهد مغول، تهران، ١٣٨٠ش؛
رمزی، محمد، القاموس الجغرافی للبلاد المصریة، قاهره، ١٩٥٣-١٩٥٤م؛
سیوطی، حسن المحاضرة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٤١٨ق / ١٩٩٨م؛
صدیقی، غلامحسین، جنبشهای دینی ایرانی، تهران، ١٣٧٢ش؛
طبری، تاریخ؛
عنان، محمد عبدالله، مصر الاسلامیة، قاهره، ١٣٨٨ق / ١٩٦٩م؛
العیون و الحدائق، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٧١م؛
کندی، محمد، ولاة مصر، به کوشش حسین نصار، بیروت، ١٣٧٩ق / ١٩٥٩م؛
مقریزی، احمد، المواعظ و الاعتبار، به کوشش ایمن فؤاد سید، لندن، ٢٠٠٢م؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، به کوشش هوتسما، لیدن، ١٩٦٩م؛
نیز:

EI٢.

علی بهرامیان