آصِفُ‌الدّوله، محمدیحییٰ علیخان بهادر، فرمانروای اَوَدْهْ (١١٨٨-١٢١٢ق / ١٧٧٤-١٧٩٧م) و از شخصیتهای سیاسی و فرهنگی هند در سدۀ ١٢ق / ١٨م، چهارمین نواب از حکام شیعی «نواب اَوَدْهْ» یابنی میرزا ناصر (١١٣٣-١٢٧٣ق / ١٧٢١-١٨٥٦م) که در پی تضعیف حکومت مرکزی سلاطین مغول هند، در زمان محمدامین نواب برهان‌الملک سیدسعادت‌خان نیشابوری، نیای بزرگ این خاندان، به استقلال محلی دست یافتند (زامباور، ٤٤٤-٤٤٥؛ شیروانی، ٤١٦، ٤٦٣).
آصف‌الدوله فرزند شجاع‌الدوله فرزند صفدر جنگ، پس از مرگ پدر در ١١٨٨ق / ١٧٧٤م به حکومت رسید (فدایی، ٤١٢). خاندان وی از زمان پدرش شجاع‌الدوله با بستن معاهدۀ مشهور بنارس با وارن هیستینگز دولتمرد بنام انگلیسی و فرماندار‌کل هند (١١٤٥-١٢٣٣ق / ١٧٣٢- ١٨١٨م) در ١١٨٦ق / ١٧٧٤م در سلک متحدان و یاوران کمپانی هند شرقی درآمده بودند. ولی اندکی پس از قدرت یافتن آصف‌الدوله در ١١٨٨ق / ١٧٧٢م، شورای جدید کمپانی به‌رغم مخالفت هیستینگز و بارول، قرارداد سابق را ملغیٰ اعلام کرد و آصف‌الدوله را مجبور ساخت که ضمن پرداخت هزینه‌های سپاه کمپانی، غازی پورو بنارس را به کمپانی واگذارد. شورا با حمایت از چیت‌سینگ که از زمینداران خراجگزار خانوادۀ آصف‌الدوله بود و اعطای لقب راجه به وی، نواب جدید را با تنگنای مالی دشواری روبه‌رو ساخت (دولافوز، ٢٤٨). در ماجرای تملک نقدینه‌ها و قسمتی از املاک پدر آصف‌الدوله توسط همسران پدر وی (بیگمهای اوده)، نیز شورا جانب ایشان را گرفت و بدین‌سان بحران مالی دستگاه حکومت آصف‌الدوله تشدید شد. در ١١٩٢ق / ١٧٧٨م وی در شهر چنار به دیدار هیستینگز حامی قدرتمند خود شتافت. فرماندار کل هند نیز به استناد همدستی بیگمها با راجه چیت سینگ در شورشی که وی در برابر انگلیسیها به راه انداخته بود، فرمان استرداد آن اموال را به سود آصف‌الدوله صادر کرد (همو، ٢٤٨، ٢٦٤؛ بریتانیکا).
آصف‌الدوله پس از این ماجرا و سامان یافتن وضع مالی دربارش، پایه‌های حکومت خود را استوار ساخت. وی در آغاز حکومت، پایتخت خود و مرکز استان واده را از فیض‌آباد به لکهنو منتقل کرد (سیدعلی حسن خان، ٦) و به آبادانی و رونق شهر همت گماشت. به سبب ارادت به حسین ‌بن علی(ع)، حسینیه‌ای در لکهنو بنیاد نهاد که هم از نظر معماری و هم به دلیل فعالیتهای خیریۀ آن شهرت یافت (همانجا)، گرچه به گفتۀ میرزا ابوطالب اصفهانی (تفضیح‌الغافلین، ١١٢-١١٣) کسانی که خانه‌ها و زمینهایشان برای بنای این محل گرفته شد، بی‌خانمان شدند و چیزی در برابر آن دریافت نکردند. از دیگر بناهای او رومی‌دروازه و مچهی‌بهون در لکهنو بود (سیدعلی حسن‌خان، ٦). از ثروت و سخاوت او بسیار گفته‌اند و سیاهۀ اموال او شامل هزاران اسب، پیل، طوطی، میمون و کبوتر با آذینهای جواهرنشان بوده است (همانجا؛ شیروانی، ٤٦٢). سلیقۀ متفنن و اسرافهای بیش از حد او روشن می‌سازد که چرا با ٢ کرور مداخل ملکی (همانجا)، تزلزل مالی گاه و بیگاه بر دربار وی سایه می‌افکنده است. در ١١٩٧- ١١٩٨ق / ١٧٨٣-١٧٨٤م قحطی سختی در اَوده هزاران نفر را از پای درآورد و فساد حاکم بر دستگاه موجب شد که در شرایطی این چنین دشوار و حتیٰ ترحم‌انگیز برای بیگانگان، هیچ کمکی به مردم بلازده از رطف حکومت نرسد (اصفهانی، تفضیح‌الغافلین، ٩٥).
از سوی دیگر تعلق خاطر آصف‌الدوله به اهل بیت پیامبر اکرم(ص)، او را در انجام کارهای عمرانی در سرزمینهای دیگر اسلامی به‌ویژه در نواحی مورد احترام و تقدیس شیعیان، پیشگام می‌ساخت. از آن جمله پرداخت هزینۀ بنای صحن و دیوارهای حرم حسین‌بن‌علی(ع) در کربلا، احداث بازاری متصل به یکی از دروازه‌های آن (اصفهانی، مسیر طالبی، ٤٠٠، ٤٠٨)، بنای عمارتی ناتمام بر مقام و خیمه‌گاه حضرت زین‌العابدین(ع) و سرانجام احداث نهر بزرگ آصفیه یا هندیه در شهر حلۀ عراق که هنگام سفر ابوطالب اصفهانی به عتبات هنوز به اتمام نرسیده و بیش از ١٠ لک زر روپیه صرف آن گردیده بود (همان، ٤١٦-٤١٧).
آصف‌الدوله، بخشی از شهرت و اعتبار خود را مدیون توجه و عنایتی است که به اهل علم و فعالیتهای فرهنگی و ادبی داشته است. همزمان با انحطاط سیاسی و اجتماعی و اقتصادی سلسلۀ مغولان هند پس از مرگ عالم‌شاه بهادر‌شاه اول، فعالیتهای علمی و ادبی به دربارهای محلی منتقل شد. لکهنو در ایام حکومت آصف‌الدوله از مراکز مهم فعالیتهای فرهنگی گردید (رضوی. ٧٥). ادبیات محلی و همزمان با آن زبان اردو به عنوان زبانی مستقل، رو به گسترش نهاد. کسانی چون تفضل حسین‌خان کشمیری ریاضی‌دان، میرزا ابوطالب اصفهانی، علی ابراهیم‌خان متخلص به خلیل، و میرزا فخرالدین احمدخان (میرزاجعفر هندی) نویسندۀ رحلۀ آصفیه (به نام آصف‌الدوله) ازجمله بزرگان منسوب به دربار اویند (نقوی، ٤٥٨، ٤٨٧، ٤٨٨؛ رضوی، ٧٥؛ آقابزرگ، ٢٦ / ١٥). از این میان ابوطالب اصفهانی کتاب تفضیح‌الغافلین را در شرح وقایع روزگار آصف‌الدوله در ١٢١١ق / ١٧٩٦م به دستور کاپیتان ریچاردسون انگلیسی نوشت. این کتاب شرح کاملی از اوضاع سیاسی و اجتماعی آن ناحیه در زمان حکومت آصف‌الدوله است که نابسامانیهای اقتصادی و اجتماعی و فعالیتهای عوامل کمپانی هندشرقی و سایر احوال آن دوره را به روشنی بازمی‌گوید.
شمار کتابهای کتابخانۀ آصف‌الدوله را ٠٠٠‘١٢٠ جلد نوشته‌اند که ٢٠٠ صحاف در آن به کار ترمیم و تجلید کتاب اشتغال داشتند. (شیروانی، ٤٦٢). آصف‌الدوله خود شعر می‌گفت و در نظم اشعار فارسی و اردو مهارت داشت و «آصف» تخلص می‌کرد (سیدعلی حسن خان، ٦).
وی پس از ٢٣ سال حکومت در ١٢١٢ق / ١٧٩٧م درگذشت و در حسینیۀ امام باره لکهنو به خاک سپرده شد (شیروانی، ٤٦٢؛ سیدعلی حسن‌خان، ٦). ماده‌تاریخ مرگش بر سنگ گور وی نقش بسته و ذکر تاریخ مرگ او در ١١٥٠ق / ١٧٣٧م که سیدعلی حسن‌خان (ص ٦) آورده یقیناً اشتباه است. او فرزندی نداشت و بنا به وصیتش وزیر علیخان فرزند یکی از ملازمانش به جانشینی وی برگزیده شد. اما پس از چند ماه با دخالت فرماندار انگلیسی هند از حکومت برکنار شد و برادر آصف‌الدوله، نواب یمین‌الدوله سعادت علیخان، به حکومت رسید (شیروانی، ٤٦٢).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة، ٢٦ / ١٥؛
اصفهانی، ابوطالب، تفضیح‌الغافلین، به کوشش عابدرضا بیدار، رامپور، مؤسسۀ مطالعات شرقی، ١٩٦٥م؛
همو، مسیر طالبی (سفرنامۀ میرزا ابوطالب خان). به کوشش حسین خدیوجم، تهران، جیبی، ١٣٥٢ش؛
اینترنشنال، ذیل، oudh؛
بریتانیکا، ذیل Hastings؛
دولافوز، ث. ف.، تاریخ هند، ترجمۀ محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران، کمیسیون معارف، ١٣١٦ش؛
زامباور، ادوارد ریتر، معجم‌الانساب، ترجمۀ زکی محمدحسن‌بیک و حسن احمدمحمود، بیروت، دارالرائدالعربی، ١٩٨٠م؛
سیدعلی حسن خان، صبح گلشن، به کوشش احمد یزدان مولوی محمد عبدالمجید خان، ١٢٩٥ق؛
شیروانی، زین‌العابدین، حدائق‌السیاحة، تهران، ١٣٤٨ش؛
فدایی اصفهانی، نصرالله، داستان ترکتازان هندی، بمبئی، ١٨٩٢م؛
نقوی، علیرضا، تذکره‌نویسی در هند و پاکستان، تهران، علمی، ١٣٤٣ش؛
نیز:

Razavi, A., »The Breakdown of Traditional«, The Cambridge History of Islam, ed. M. Holt, et al., Cambridge University, ١٩٨٤, II / A.

بخش تاریخ