اِبْراهیمِ سیمْجور، فرزند ابوعمران سیمجور دواتی (د ٣٣٦ ق / ٩٤٧ م)، امیری دانشمند، ادیب و فرزند یكی از غلامان بركشیدۀ سامانیان كه همچون پدر و فرزندانش چندی بر بخشهایی از خراسان فرمان راند.
از دوران كودكی و جوانی ابراهیم آگاهی چندانی در دست نیست. این اندازه دانسته است كه در محضر ابوبكر محمد بن اسحاق بن خزیمه، ابوالعباس محمدبن اسحاق سرّاج، محمد بن حریث انصاری و ابوقریش محمدبن جمعۀ قهستانی حدیث آموخته است (سمعانی، ٧ / ٣٥١؛ ابن اثیر، اللباب، ١ / ٥٨٩). ابراهیم پس از پدر حكومت موروثی سیمجوریان در ناحیۀ قهستان را ادامه داد و با درك زمانِ دو تن از شاهان سامانی یعنی نصر بن احمد (٣٠١-٣٣١ ق / ٩١٤-٩٢٣ م) و نوح بن نصر (٢٣١-٣٤٣ ق / ٩٤٣-٩٥٤ م)، افزون‌بر حكومت دائمی خویش بر قهستان، مدتی نیز بر شهرهای هرات، نیشابور، گرگان، بخارا و مرو فرمان راند (سمعانی، ٧ / ٣٥١-٣٥٢؛ ابن اثیر، همانجا؛ همو، الكامل، ٨ / ٣٥٩؛ اسفزاری، ١ / ٣٨٥).
وی در ٣٢٤ ق / ٩٣٦ م به فرمان نصر بن احمد برای سركوب ابوعلی محمد بن الیاس (٣١٧-٣٥٦ ق) روانۀ كرمان شد و او را در دژی به محاصره درآورد. برخی تاریخ این رویداد را ٣٢٢ ق یا ٣٢٣ ق دانسته‌اند (میرخواند، ٤ / ١٤٨؛ العیون، ٤(٢) / ٣٩). ابراهیم با آگاهی از حملۀ معزالدوله ابوالحسن احمد بن بویه (د ٣٥٦ ق / ٩٦٧ م) به كرمان، ستیز را رها كرد و به خراسان بازگشت (ابن‌مسكویه، ٥ / ٣٥٢-٣٥٣؛ ابن اثیر، الكامل، ٨ / ٣٢٤، العیون، میرخواند، همانجاها).
در ٣٢٨ ق / ٩٤٠ م ماكان كاكی (د ٣٢٩ ق) در گرگان به مخالفت با نصر بن احمد برخاست و ابوعلی احمدبن محمد بن مظفر چغانی (د ٣٤٤ ق / ٩٥٦ م) فرماندۀ لشكر خراسان، به سركوب وی همت گمارد و پس از بیرون راندن وی از گرگان، ابراهیم سیمجور را به جایش برنشاند (ابن‌اثیر، الكامل، ٨ / ٣٥٩؛ ابن‌خلدون، ٤ / ٧٣٨- ٧٣٩). ابراهیم در ٣٣١ ق شهر گرگان را در برابر حسن بن فیروزان كه بر علی چغانی شوریده بود، واگذاشت و روی به نیشابور نهاد و با بهره‌جویی از ناتوانی ابوعلی، با وی از در ناسازگاری درآمد و مانع از ورودش به نیشابور شد، اما وساطت دیگران به زودی او را به سازش با ابوعلی واداشت (ابن اثیر، الكامل، ٨ / ٣٨٩-٣٩٠؛ ابن خلدون، ٤ / ١٠٥٧). در ٣٣٣ ق نوح بن نصر، ناخشنود از ابوعلی چغانی، وی را از حكومت نیشابور بركنار كرد و ابراهیم سیمجور را به جایش برگماشت. ابوعلی با رنجش بسیار از این رفتار، در ٣٣٤ ق ابراهیم بن احمد، عموی نوح را از موصل فراخواند و او را بر ضد برادرزاده‌اش برانگیخت (ابن مسكویه، ٦ / ١٠٠-١٠١؛ گردیزی، ٣٤٠). نوح با آگاهی از این ائتلاف و برای مقابله با ایشان به نیشابور آمد، ولی در این محل با تحمل شكستی سخت كه نتایجی چون اسارت ابراهیم سیمجور و شماری از نیروهایش را در پی داشت، به سمرقند گریخت (ابن مسكویه، ٦ / ١٠٢-١٠٣). گردیزی و ابن اثیر، این رویداد را به گونه‌ای دیگر بیان داشته‌اند. ایشان درگیری نوح و مخالفانش را در مرو دانسته و اشاره‌ای به اسارت ابراهیم سیمجور نكرده‌اند. به گمان گردیزی، ابراهیم با آمدن ابوعلی چغانی و ابراهیم بن احمد به نیشابور، نزد نوح در مرو رفت. برخی از مورّخان برآنند كه با آمدن مخالفان نوح به نیشابور، ابراهیم همراهی آنان را برگزید (گردیزی، ٣٤١، ابن‌اثیر، الكامل، ٨ / ٤٥٨- ٤٥٩؛ ابن خلدون، ٤ / ٧٤٤).
ابراهیم پس از اسیر شدن به دست ابراهیم بن احمد، به بخارا برده شد و در این شهر پس از چندی در نتیجۀ بروز اختلاف نظر و بدگمانی میان ابراهیم بن احمد و ابوعلی چغانی از بند رهایی یافت (ابن مسكویه، ٦ / ١٠٣). ابراهیم سیمجور در شوال ٣٣٦ ق / آوریل ٩٤٨ م درگذشت.

مآخذ

ابن‌اثیر، الكامل، بیروت، ١٣٨٦ ق؛
همو، اللباب، قاهره، ١٣٥٧ ق؛
ابن‌خلدون، العبر؛
ابن‌مسكویه، احمدبن محمد، تجارب الامم، به كوشش آمدروز، مصر، ١٣٣٢ ق؛
اسفزاری، معین‌الدین محمّد، روضات الجنات، به كوشش محمد كاظم امام، تهران، ١٣٣٨ ش؛
العیون و الحدائق، به كوشش نبیله عبدالمنعم داوود، بغداد، ١٩٧٣ م؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، به كوشش شرف‌الدین احمد، حیدرآباد دكن، ١٣٩٦ ق؛
گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، زین الاخبار، به كوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
میرخواند، محمدبن خواندشاه، روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ ش.

علی بته‌کن