بُروسه‌لی، محمدطاهر (١٢٧٨-١٣٤٤ ق / ١٨٦١-١٩٢٥ م)، زندگی‌نامه‌نویس و كتاب‌شناس ترك در اواخر عصر عثمانی. وی در بروسه (بورسا) به دنیا آمد (كورداكول، ٤١٣؛ بانارلی، ١٠٧٨). پدر بزرگش محمدطاهر پاشا از فرماندهان گارد ویژۀ سلطان عبدالمجید (سل‌ ١٢٥٥-١٢٧٧ ق / ١٨٣٩-١٨٦١ م) بود كه همراه خانواده‌اش در شهر بروسه اقامت گزید. بروسه‌لی در همین شهر زاده شد و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش به پایان آورد و وارد مدرسۀ نظام شد. به هنگام تحصیل در «مكتب ملكیۀ رشدیه» (مدرسۀ علوم سیاسی)، در حلقۀ درس خواجه علی نیكده‌ای در مدرسه خراجچی اوغلو نیز شركت می‌كرد («دائرةالمعارف ... ،VI / ٤٥٢). پس از پایان آموزش متوسطه، وارد «مكتب حربیه» (دانشكدۀ افسری) شد و پس از اتمام آن در مدارس نظامی شهرهای گوناگون از جمله مناستر، اسكوپیه و سلانیك به تدریس تاریخ و جغرافیا پرداخت (بانارلی، كورداكول، نیز «دائرةالمعارف»، همانجاها).
وی به تصوف نیز دلبستگی داشت و از دوستداران محیی‌الدین ابن عربی بود. پدرش رفعت بیك كه طبع شعر نیز داشت، در علاقه‌مندی بروسه‌لی به علوم گوناگون سخت مؤثر بود (همانجا). محمدطاهر پس از مدتی به مولانا حریری‌زاده ارادت ورزید و به طریقت ملامتیه پیوست (همان، VI / ٤٥٣) و از چهره‌های سرشناس این فرقه شد (رامزاور، ١١٨) و پس از درگذشت محمدنور عربی ملامی، شیخ اكبر ملامی جانشین او شد. در همین دوره به بررسی احوال متصوفان و دانشمندان علاقه‌مند شد و با آشنایی با نهضت نوپای ترك‌گرایی، كتاب «خدمات تركها به علوم و فنون» را كه حاصل این اندیشه و آن ایام است، نوشت («دائرۃالمعارف»، همانجا). وی در ١٩٠٦م به تشكیلات زیرزمینی «جمعیت آزادی عثمانی» كه به نام «وطن و حریت»، نیز مشهور بود، پیوست و از اعضای مؤسس آن شد؛ عضویت محمدطاهر در این جمعیت موجب جلب پیروان فرقۀ ملامتیه به این تشكیلات سیاسی شد. پس از اعلان مشروطیت دوم در ١٣٢٦ ق / ١٩٠٨ م جمعیت اتحاد و ترقی (ه‌ م) او را نامزد نمایندگی مجلس كرد و از سوی مردم زادگاهش به مجلس مبعوثان راه یافت («دائرۃ المعارف»، بانارلی، كورداكول، همانجاها؛ كوران، ٢٥٧؛ رامزاور، ١٣٣).
بروسه‌لی به عنوان نمایندۀ مجلس در شهر استانبول اقامت گزید و با بهره‌گیری از امكانات فرهنگی آنجا به تحقیق و پژوهش پرداخت؛ چنانكه بیشترین آثار خود را در آنجا نوشت و منتشر ساخت. وی را از پیشگامان شرح حال‌نویسی در تركیه به شمار می‌آورند. محمدطاهر در برخی از مجامع علمی مانند «انجمن علمی ترك» و «انجمن تتبعات اسلامیه و ملیه» نیز عضویت داشت («دائرۃ المعارف»، VI / ٤٥٤). وی سرانجام در استانبول درگذشت و در زاویۀ عزیز محمود هدایی، واقع در اسكودار به خاك سپرده شد (همان، VI / ٤٥٥).
آثار: از محمدطاهر بروسه‌لی نزدیك به ٢٥ اثر كوچك و بزرگ به یادگار مانده، و بیشتر آنها به چاپ رسیده است كه مشهورترین آنها عثمانلی مؤلفلری است. این كتاب دائرۃالمعارف گونه، شرح احوال و آثار دانشمندان و مورخان عثمانی از بدو تأسیس امپراتوری تا ١٣٣٣ ق / ١٩١٥ م را در بردارد (كورداكول، ٤١٤) و در ٣ جلد در فاصلۀ سالهای ١٣٣٣ تا ١٣٤٢ ق / ١٩١٥-١٩٢٤ م در استانبول چاپ شده است. این اثر بعدها، با حروف لاتین نیز در استانبول به چاپ رسید (همانجا).
دیگر آثار او اینهاست: «خدمات تركها به علوم و فنون»، كه نخستین تألیف او نیز به شمار می‌رود و در ١٣١٤ ق / ١٨٩٧ م چاپ شده است؛ «احوال و فضایل شیخ اكبر محیی‌الدین ابن عربی»، استانبول، ١٣١٦ ق / ١٨٩٨ م؛ شرح حال مورخ معروف و جغرافیانگار، حاجی خلیفه («دائرۃالمعارف»، VI / ٤٥٧)؛ دلیل التفاسیر، دربارۀ علم تفسیر به انضمام فهرستی از تفاسیر قرآن كریم؛ زندگی‌نامۀ «حاج بایرام ولی» (همانجا؛ بانارلی، ١٠٧٩).
از جمله آثار غیرچاپی اوست: «مناقب شیخ خواجه محمد نورعربی و بیان ملامت و احوال ملامتیه» دربارۀ زندگی و آثار مرشدش؛ «ترجمۀ احوال مشایخ و شاعران مناستر»؛ «مجموعۀ طاهر»، گزیده‌ای در تصوف، كلام، اخلاق و تاریخ؛ «احادیث شریف دربارۀ حسنین (ع) و ترجمۀ احوال آنها»؛ «احادیث شریف در فضائل امام علی (ع)»؛ «مجموعۀ ضروب امثال عربیه و فارسیه» («دائرۃالمعارف»، VI / ٤٦٠، برای آگاهی بیشتر از آثار او، نك‌ : VI / ٤٥٦-٤٦١).

مآخذ

Banarlı, N. S., Türk edebiyatı tarihi, Istanbul, ١٩٧١;
Kuran, A. B., İnkilâp tarihimiz ve jon Türkler, Istanbul, ١٩٤٥;
Kurdakul, Ş., Şairler ve yazarlar sözlügü, Istanbul, ١٩٨٥;
Ramsaur, E. E., Jön türkler ve ١٩٠٨ ihtilâli, tr. N., Ülken, Istanbul, ١٩٧٢;
Türkiye diyanet vakfı Islâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.

علی‌اكبر دیانت