بَشیرِ بْن‌ سَعْد، ابونعمان‌ (د ١٢ق‌ / ٦٣٣م‌)، از صحابۀ پیامبر اكرم‌(ص‌). وی‌ از انصار و از تیرۀ بنی‌ مالك‌ خزرج‌ در مدینه‌ بود (ابن‌ هشام‌، ٢ / ١٠١؛ خلیفه‌، ١ / ٢١٠-٢١١؛ ابن‌ حزم‌، ٣٦٣-٣٦٤). بشیر به همراه گروهی از اهل یثرب در «عقبه‌» با حضرت رسول‌(ص‌) بیعت‌ كرد (ابن‌ هشام‌، همانجا؛ بلاذری‌، انساب‌... ، ١ / ٢٤٤؛ ابن‌ عبدالبر، ١ / ١٧٢). او در بدر و احد و بعضی‌ از پیكارهای‌ دیگر پیكارها نیز حضور داشت‌ (ابن‌ هشام‌، ٢ / ٣٤٨؛ ابن‌ عبدالبر، همانجا؛ ابن‌ اثیر، ١ / ١٩٥).
بشیر بن‌ سعد در ماههای ‌شعبان‌ و شوال‌ سال‌ ٧، ازسوی‌ پیامبر(ص‌) به‌ دو مأموریت‌ نظامی‌ گسیل‌ شد (واقدی‌، ١ / ٥ -٦). در نخستین‌ مأموریت‌، پیامبر(ص‌) بشیر را همراه‌ ٣٠ تن‌ به‌ سوی‌ بنی‌ مُرّه‌ در فدك‌ گسیل‌ داشت‌ و اگرچه‌ همراهان‌ بشیر سرانجام‌ به‌ نتایجی‌ دست‌ یافتند، اما خود او در میانۀ پیكار چنان‌ مجروح‌ شد كه‌ همراهان‌، ناامید از زنده‌ بودنش‌، به‌ مدینه‌ بازگشتند، اما وی‌ برای‌ معالجۀ خویش‌ اندكی‌ در فدك‌ درنگ‌ كرد و سپس‌ به‌ مدینه‌ بازگشت‌ (همو، ٢ / ٧٢٣؛ نیز نك‌ : ابن‌ سعد، ٢ / ١١٨-١١٩؛ بلاذری‌، همان‌، ١ / ٣٧٩). در مأموریت‌ دیگر، پیامبر(ص‌) بشیر را با ٣٠٠ مرد به‌ منطقۀ جناب‌ ــ جایگاه‌ بنی‌ غَطَفان‌ ــ گسیل‌ فرمود و با اینكه‌ جنگ‌ سختی‌ درنگرفت‌، اما بشیر و سپاهیانش‌ به‌ غنایمی‌ دست‌ یافتند (واقدی‌، ٢ / ٧٢٧؛ ابن‌ سعد، ٢ / ١٢٠؛ طبری‌، ٣ / ٢٣).
بشیربن‌ سعد از نخستین‌ بیعت‌ كنندگان‌ با ابوبكر در سقیفۀ بنی‌ساعده‌ بود (ابن‌ سعد، ٣ / ١٨٢؛ بلاذری‌، همان‌، ١ / ٢٤٤؛ یعقوبی‌، ٢ / ١٢٤؛ ابن‌ عبدالبر، ١ / ١٧٢-١٧٣) و روایتی‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ او انصار را در این‌ قضیه‌ به‌ دوری‌ از نزاع‌ و اختلاف‌ می‌خوانده‌ است‌ (طبری‌، ٣ / ٢٢١). شاید حس حسادت بشیر به سعد بن‌ عُباده‌ ــ بزرگ‌ خزرج‌ ــ كه‌ برای‌ امارت‌ خود بر همۀ انصار در سقیفۀ بنی‌ ساعده‌ تلاش‌ می‌كرد، در شتاب‌ او برای‌ بیعت‌ با ابوبكر بی‌تأثیر نبوده‌ است‌ (نك‌ : ابن‌ ابی‌ الحدید، ٦ / ٩-١٠، به‌ نقل‌ از السقیفـۀ جوهری‌)؛ هرچند، همین‌ موضوع‌ نخستین‌ بیعت‌ كننده‌ نیز بعدها مایۀ اختلاف‌ و نزاع‌ میان‌ اوس‌ و خزرج‌ شد (زبیر بن‌ بكار، ٥٧٨؛ نیز نك‌ : ابن‌ ابی‌ الحدید، ٦ / ١٨). روایتی‌ نیز نشان‌ می‌دهد كه‌ بشیر بن‌ سعد، به‌ بیعت‌ با امیرالمؤمنین‌ علی‌(ع‌) تمایل‌ داشته‌ است‌ (همو، ٦ / ١٢). در خلافت‌ ابوبكر كه‌ فتوح‌ در بخشهایی‌ از سواد (عراق‌ كنونی‌)، به‌ فرماندهی‌ خالد بن‌ ولید جریان‌ داشت‌، بشیر بن‌ سعد از سپاهیان‌ او بود و در ١٢ق‌ در ناحیۀ بانقیا در عین‌التمر ــ غرب كوفه‌ و نزدیك انبار ــ بر اثر جراحتی‌ درگذشت‌ و در همان‌ ناحیه‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (واقدی‌، ١ / ١٦٥؛ بلاذری‌، فتوح‌...، ٢٤٤، ٢٤٨؛ ابن‌ عبدالبر، ١ / ١٧٣؛ ذهبی‌، تاریخ‌...، ٧٨).
از طریق‌ بشیر بن‌ سعد احادیثی‌ نقل‌ شده‌ است‌ و جابر بن‌ عبدالله‌ انصاری‌ و نعمان‌ بن‌ بشیر از او روایت‌ كرده‌اند (نك‌ : ابونعیم‌، ٣ / ٩٨-٩٩؛ ابن‌ عبدالبر، همانجا).
بشیر بن‌ سعد را جزو معدود كسانی‌ شمرده‌اند كه‌ در مدینه‌، خواندن‌ و نوشتن‌ می‌دانسته‌اند (بلاذری‌، همان‌، ٤٧٣-٤٧٤).
از بشیر بن‌ سعد فرزندانی‌ بر جای ماند كه‌ مشهورترین‌ ایشان‌ نعمان‌ ابن‌ بشیر است‌. وی‌ نخستین‌ فرزندی‌ بود كه‌ از گروه‌ انصار، پس‌ از هجرت‌ پیامبر(ص‌) به‌ مدینه‌ به‌ دنیا آمد. او بعدها به‌ مناصبی‌ دست‌ یافت‌ (همو، انساب‌، همانجا؛ ابوالفرج‌، ١٤ / ١١٩ ببـ؛ ذهبی‌، سیر...، ٣ / ٤١١-٤١٢).

مآخذ

ابن‌ ابی‌ الحدید، عبدالحمید، شرح‌ نهج‌ البلاغة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، قاهره‌، ١٣٧٨ق‌؛
ابن‌ اثیر، علی‌، اسدالغابة، قاهره‌، ١٢٨٠ق‌؛
ابن‌ حزم‌، علی‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، بیروت‌، ١٩٨٣م‌؛
ابن‌ سعد، محمد، الطبقات‌ الكبرێ‌، بیروت‌، دارصادر؛
ابن‌ عبدالبر، یوسف‌، الاستیعاب‌، به‌ كوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ١٣٨٠ق‌ / ١٩٦٠م‌؛
ابن‌ هشام‌، عبدالملك‌، السیرة النبویة، به‌ كوشش‌ مصطفێ‌ سقا و دیگران‌، قاهره‌، ١٣٥٥ق‌ / ١٩٣٦م‌؛
ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، قاهره‌، ١٢٨٥ق‌؛
ابونعیم‌ اصفهانی‌، احمد، معرفة الصحابة، مدینه‌ / ریاض‌، ١٤٠٨ق‌ / ١٩٨٨م‌؛
بلاذری‌، احمد، انساب‌ الاشراف‌، به‌ كوشش‌ محمد حمیدالله‌، قاهره‌، ١٩٥٩م‌؛
همو، فتوح‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٨٦٦م‌؛
خلیفـة بن‌ خیاط، طبقات‌، به‌ كوشش‌ سهیل‌ زكار، دمشق‌، ١٩٦٦م‌؛
ذهبی‌، محمد، تاریخ‌ الاسلام‌، حوادث‌ سالهای‌ ١١ تا ٤٠ق‌، به‌ كوشش‌ عمر عبدالسلام‌ تدمری‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
همو، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ١٤١٣ق‌ / ١٩٩٣م‌؛
زبیر بن‌ بكار، الاخبار الموفقیات‌، به‌ كوشش‌ سامی‌ مكی‌ عانی‌، بغداد، ١٩٧٢م‌؛
طبری‌، تاریخ‌؛
واقدی‌، محمد، المغازی‌، به‌ كوشش‌ مارسدن‌ جونز، لندن‌، ١٩٦٦م‌؛
یعقوبی‌، احمد، تاریخ‌، بیروت‌، دارصادر.

علی‌ بهرامیان‌